ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹਨ, ਜੋ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਲਯ ਦੇ ਕਰਤਬ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੱਤ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਸਪਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਿਕਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੱਛੂਏ ਨੂੰ ਵੇਖੋ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ-ਲੰਮੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਅਕਤ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਹੀ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਲਯ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਉਸ ਅਵਿਅਕਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕਦੇ ਅਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਸਮਾਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੁਣ ਸਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਗਰਭ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਖੇਤ੍ਰ-ਗਿਆਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਭ ਥਾਈਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ—ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ, ਤੇ ਸਮਤਲ। ਹਰ ਥਾਂ, ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿ਷্ণੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਮੁੜ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਖੇਲ ਹੈ। ਜੋ ਅਮਾਪ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਜੋ ਸਰਬ-ਕਰਨ ਹੈ—ਉਹ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ, ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਮਲ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ, ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੀ ਉਤਪਾਦਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਾਧੂ ਤੇ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਵਿਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਵੀਂ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਮਨੂਆਂ, ਕਲਪਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਧ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ। ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਉੱਪਰੀ ਅਰਧ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਨਵਾਂ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਪਿਛਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ-ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ, ਚੌਦਾਂ ਵੱਡੇ ਮਨੂ-ਚੱਕਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੂ ਤੇ ਕਲਪ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਪਾਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵਿਵਰਣ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਵਿਵਰਣ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਕਲਪ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਤੇ ਲਯ ਦੇ ਚੱਕਰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੋ ਕਲਪ ਹੁਣ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ 'ਵਰਾਹ' ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹਨ। ਸਵਯੰਭੂ ਮਨੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੱਤਵੇਂ ਮਨੂ ਤੱਕ, ਸਾਵਰਨੀ ਆਦਿਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤਵਾਂ ਮਨੂ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਵੈਵਸਵਤ ਹੈ, ਹੁਣ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਭ ਮਨੁਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਰਚਨਾ ਤੇ ਲਯ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਪਿਛਲੀ ਕਲਪ ਖਤਮ ਹੋਈ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਵਾ ਚੱਲੀ, ਤਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉਖੜ ਗਈਆਂ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਤਿੰਨਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸਨ, ਦੈਵੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ; ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉਫਾਨ ਆ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਕੋਣ ਵੱਡੀ ਬਾਡ਼ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਪਾਣੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਠਦੇ ਹੋਏ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਗੇੜਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਭਿਆਨਕ ਜਲ-ਤਾਂਡਵ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾਰਾਇਣ ਬਣ ਕੇ, ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੁੱਤ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਨਾਰਾਇਣ ਲਈ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਰਥ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ 'ਨਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਜੀਵ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਵੇਰੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਸੇਜ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਚਹੁੰ ਪਾਸ਼ ਵੇਖਣ ਲੱਗਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਉਹ ਧਨ-ਧਾਨ, ਸੋਹਣੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸੀ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਭਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਰੂਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲਈ ਯੋਗ ਸੀ। ਉਸ ਰੂਪ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ, ਗੱਜਣ ਵਾਲੀ ਘਟਾ ਵਰਗਾ ਰੌਲਾ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਤੇ ਜਲਦੈ-ਭੈੰਕਰ ਧੁਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮੋਟੇ, ਗੋਲ, ਤੇ ਭਾਰੀ ਮੋਢੇ, ਚੌੜੀ ਤੇ ਉੱਪਰ ਉਠੀ ਕਮਰ, ਛੋਟੀ, ਗੋਲ, ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ رانਾਂ ਤੇ ਲੱਤਾਂ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼, ਗੋਲ ਚੋਚ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਭੈੰਕਰ, ਸਰੀਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਲੰਮਾ, ਤੇ ਕੰਨ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ ਤੇ ਉਛਾਲਦੇ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਲਯ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹਿਲਣ ਲੱਗਾ, ਗਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਮੋਢੇ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੋਆਂ ਖੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਤੇ ਉਧਾਰ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।