ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਨ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਰਵਾਂ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਦੋਹਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ 'ਤਮਸ' ਗੁਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜੋ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਦਿ-ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਦਿ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸਪਰਸ਼ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਅੱਗ (ਤਜਸ) ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਤੋਂ ਸਵਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਵਾਦ ਤੋਂ ਜਲ (ਪਾਣੀ) ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲਾਂ ਤੋਂ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੰਧ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਵਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਵਕਤ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤ ਤੱਕ ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅੰਡ (ਕੌਸਮਿਕ ਐਗ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਖੇਤ੍ਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿ-ਸਰਜਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਬੁੱਧਿ ਤੋਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਧਿਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਬ੍ਰਾਹਮੀ' ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਵਿਵਕਤ ਤੱਤ ਤੋਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ, ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਭੂ ਹੈ। ਸਤ੍ਵ ਅਤੇ ਰਜਸ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ; ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਮਸ ਅਤੇ ਰਜਸ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਤ੍ਵ ਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਿੰਨ ਭਾਗੀ ਵੰਡ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੰਡਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚਤੁਰਮੁੱਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ-ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਹੈ; ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਜਨਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜੀ ਉਸ ਦਾ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਹੈ; ਜਲਾਂ ਦੀ ਗਰਭ ਨਾਭੀ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਉਸ ਦਾ ਛਿਲਕਾ ਹਨ। ਉਸ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹੈ: ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ, ਤੇ ਹਵਾ। ਇਹ ਅੰਡ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਜਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਜਲ ਫਿਰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਗ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਵਾਯੂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਦਿ-ਤੱਤ ਨੇ। ਆਦਿ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਨੇ, ਅਤੇ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਵਿਵਕਤ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅੰਡ ਬਾਹਰੋਂ ਸੱਤ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹਨ, ਜੋ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭੀ ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਵਿਵਕਤ ਤੱਤ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਅਵਿਵਕਤ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਅਵਿਵਕਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਅਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਸਮਾਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਅਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਡ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਰਭ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਖੇਤ੍ਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਖੇਤ੍ਰ-ਗਿਆਤਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅੰਡ ਹੋਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਰਕੇ, ਥੱਲੇ, ਉੱਤੇ, ਤੇ ਪਾਸੇ-ਪਾਸੇ ਵਿਅਪਕ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਅਵਿਵਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਵਕਤ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਡ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਲੋਕ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਜਿਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਅਵਿਵਕਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਅਪਾਰ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਸਰਵ-ਕੌਣਤਾ, ਜੋ ਅਨਾਦਿ, ਅਨੰਤ, ਅਮਿਟ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁੱਧ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਰਜਸ ਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਾਧੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੋਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਵਲੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮਨੁਆਂ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਵੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅਰਧ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਰਧ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਵਾਂ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਜਨਮ ਦੀ ਹਰ ਦਿਨੀ ਵਿਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੁਆਂ ਦੇ ਮਹਾ-ਚੱਕਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁਆਂ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ ਅਨਾਦਿ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਸਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਨਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹਾਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਕਲਪ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਚੱਕਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਲਪ ਹੁਣ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਵਰਾਹ' (ਸੂਰ) ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਉੱਤਮ-ਜਨਮੇ, ਚੌਦਾਂ ਮਨੁਆਂ ਹਨ।