ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਤਿੰਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ—ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਗਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ, ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ, ਤੇ ਕਦੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੁਝ ਮੂਰਖ, ਜੋ ਝਗੜੇ-ਫਸਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਤੇ ਭੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਖੇਡ-ਮਸਤੀ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਖੰਡ ਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼, ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਪਕ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਧਾ, ਯਸ਼, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਜੰਮੇ; ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਭੂਤ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਬਣੀਆਂ; ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸਾਤ੍ਵਿਕ (ਸ਼ੁੱਧ) ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਰਚਨਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੈਕਾਰਿਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ। ਗਿਆਰਵਾਂ ਮਨ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਤੇ ਤਮਸਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸੁਖਸ਼ਮ ਭੂਤ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸਪਰਸ਼, ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਯੂ; ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਰੂਪ, ਰੂਪ ਤੋਂ ਅੱਗ; ਅੱਗ ਤੋਂ ਰਸ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਜਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਲ ਤੋਂ ਗੰਧ, ਤੇ ਗੰਧ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਬਣੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਬਣੇ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਅਵਿਆਕਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਉਹ ਕੌਸਮਿਕ ਅੰਡਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਉਪਕਰਨ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਰਚਿਅਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮੂਰਤ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮੀ ਹੈ, ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਲਈ। ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ, ਆਸ੍ਰਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰਚਦਾ, ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਉਹ ਸੰਹਾਰੀ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈਭੂ ਹੈ। ਸਤਵ ਅਤੇ ਰਜਸ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ; ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਤਮਸ ਅਤੇ ਰਜਸ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਤਵ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਜੋਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਕਰਮ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਚਾਰ ਭਿੰਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਚਤੁਰਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਹੈ; ਅਜਨਮਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਜਨਮਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦਾ ਮੇਰੂ ਉਸ ਦਾ ਛਿਲਕਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ; ਜਲ ਦੀ ਕੋਖ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਝਿੱਲੀ ਹਨ। ਉਸ ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਮੌਜੂਦ ਹੈ: ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਹਵਾ। ਅੰਡਾ ਬਾਹਰੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡੇ ਜਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਜਲ ਫਿਰ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗ ਬਾਹਰੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਨਾਲ, ਤੇ ਉਹ ਅਵਿਆਕਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਡਾ ਬਾਹਰੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹਨ, ਜੋ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ। ਇਹ ਤੱਤ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਪਰਿਵਰਤਨ ਉਸ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੋਣ। ਜਿਵੇਂ ਕਛੂਆ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਆਕਤ, ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਹੀ, ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਉਲਟ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਅਸਮਾਨ, ਕਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸੰਹਾਰ ਹੋਣੀ ਸਮਝੋ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਅਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਣ ਅੰਡਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦਾ ਗਰਭ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦਾ ਮਹਾਨ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ, ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਚੌੜੇ, ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ। ਹਰ ਥਾਂ, ਚਾਰ-ਮੁੱਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਡਾ ਰਚਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਦੀ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ; ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਸੰਹਾਰ ਵੇਲੇ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ।