ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਇਕਸਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕਠੇ, ਹਵਾ-ਰਹਿਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਸਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯਤਾ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਉੱਚੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਾਤ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੁਢਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਇੱਕ ਨੂੰ ਨਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਆਪਣੀਆਂ ਅਨਗਿਣਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਦੇ ਗਿਆਨੀ "ਮਾਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ" ਅਤੇ "ਆਤਮਾ" ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨੋ ਦੇਵਤਾ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਅਜੋਕੇ ਗਿਆਨ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਦਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਅਤੇ ਅਣਿਮਾ ਵਰਗੀਆਂ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਸਮੇਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨੋ ਨੂੰ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਸਪਧਾ ਅਤੇ ਮਤ-ਭਰਮ ਕਾਰਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ, ਵਧਦੇ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਕਦੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਵਧਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਦੈਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਜਗਤ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਖੰਡ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼, ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਾਸ, ਯਸ਼, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਮਹੱਤਤੱਤ ਦੇ ਹਿਲਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮਿਆ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਤੱਤ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਣੀਆਂ। ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸੱਤਵਿਕ (ਸ਼ੁੱਧ) ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੈਕਾਰਿਕ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਹਨ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ। ਗਿਆਰਵਾਂ ਮਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦੋਹਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਤਮਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਦਿ ਤੱਤ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ (ਅੰਤਰਿਕਸ਼) ਬਣਿਆ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸਪਰਸ਼, ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਯੁ, ਵਾਯੁ ਤੋਂ ਰੂਪ, ਰੂਪ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਰਸ, ਰਸ ਤੋਂ ਜਲ, ਜਲ ਤੋਂ ਗੰਧ, ਅਤੇ ਗੰਧ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਬਣੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਬਣੇ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਅੰਡਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਉਪਕਰਣ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਮਾਨੀ ਲਈ ਹੈ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਤੋਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ, ਆਸ੍ਰਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਰਚਦਾ, ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਉਹ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਰਜਸ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ; ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਤਮਸ ਅਤੇ ਰਜਸ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੱਤਵ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਜੋਂ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਵਜੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਤਿੰਨ ਭਾਗੀ ਵੰਡ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਭਿੰਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਚਤੁਰਮੁਖੀ ਮੂਰਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਅਜਨਮਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਜਨਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਵਰਣੀ ਮੈਰੂ ਉਸ ਦਾ ਅੰਡਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਜਲ ਦੀ ਕੋਖ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਉਸ ਦੀ ਝਿੱਲੀ ਹਨ। ਉਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ—ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਵਾਯੁ—ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਡਾ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡੇ ਜਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਜਲ ਫਿਰ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗ ਬਾਹਰੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹਵਾ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਘੇਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਦਿ ਤੱਤ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਤੱਤ ਨੂੰ ਮਹੱਤਤੱਤ ਘੇਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਡਾ ਬਾਹਰੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।