ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ੰਕਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਮ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਕੋਈ ਲੰਘ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਖੇਡ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪੇਟ ਇਤਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਫਿਰ ਮਾਇਆ, ਫਿਰ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤੀ ਆਈ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਫਿਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਧਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਆਧਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਚਨਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਾਰਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਉਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤ ਤੱਕ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਉੱਥੇ ਵੀ, ਨਾ ਤਾਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜੜ ਹੈ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਣੂ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਅਚੇਤਨ ਹੈ। ਕਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਬੁਧੀਮਾਨ ਕਾਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਕਰਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸ਼ਕਤਿਸ਼ਾਲੀ, ਸਵਤੰਤਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਯੋਗ, ਸਰਵਜਨ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਮਹਾਨ ਦੇਵ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਰਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਕਿਰਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਸਦਾ-ਸਚੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਨਤੀਜਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸਿੱਧਾਂਤ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੌ ਦਿਵਯ ਵਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਆਯੁ ਹੈ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; 'ਪਰਾ' ਇਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਪਾਰਾਰਧ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਪਾਰਾਰਧਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦ ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਇਕ-ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਨੋ, ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨਤਾ, ਸਮਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ। ਫਿਰ, ਉਸ ਗੁਣ-ਸਮਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤਤਾ ਨਹੀਂ, ਹਨੇਰਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰਵਾਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਮਹਾ-ਇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਵਧਦੇ ਚਾਹ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਦੇ ਗਿਆਨੀ 'ਮਾਰਗ-ਪਤੀ' ਤੇ 'ਆਤਮਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲਏ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵ। ਉਹ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਦਵਿਤੀਯ ਹੈ, ਸਦਾ-ਸੁਰਤ, ਤੇ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਰਖਿਆ ਤੇ ਨਾਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਰੋੜ ਤੇ ਸਮਝ ਦੀ ਗੜਬੜ ਕਾਰਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾ, ਰਖਿਆ ਤੇ ਨਾਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਦੇ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਕਦੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਤਾ। ਜੋ ਮੂਰਖ ਲੜਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਐਸੇ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਾਖਸ਼ ਤੇ ਭੂਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸਹਾਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਖੇਡ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼ ਤੇ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦੀਵੀ, ਅੰਗ-ਰਹਿਤ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਸਾਰ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼, ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਧਾ, ਕੀਰਤੀ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਤੱਤ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਸਤਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਸਾਤਵਿਕ (ਸ਼ੁੱਧ) ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਾਤਵਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੈਕਾਰਿਕ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ।