ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਯੁਗ ਦੀ ਗਣਨਾ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਦੇ ਇੱਕ ਸਵਾਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸਰਵੋਚ ਸਵਾਮੀ, ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਯੁ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਇੰਦਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜੀ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਵੀਹ, ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਲੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦਿਨ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਦਿਨ ਈਸ਼ਵਰ, ਸਦਾ ਨਾਮੀ, ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਦੀ ਆਯੁ। ਜਿਸ ਲਈ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਦਿਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਨੂੰ ਰਾਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਦਿਨ ਹੈ ਨਾ ਰਾਤ—ਇਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਣਨ ਸੰਕੇਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ, ਜੀਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਰੂਪ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਪੰਜ ਮਹਾ-ਭੂਤ, ਸੁਖਮ ਭੂਤ, ਉਪਾਦਾਨ ਭੂਤ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਸਮੇਤ—ਸਭ ਮਹਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਭ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਮ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਕੋਈ ਟਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰਚ ਕੇ ਮੁੜ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ? ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਕੌਣ ਇਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੌਣ ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੇਟ ਵਿਅਪਕ ਹੈ? ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤਿ ਤੋਂ ਉਪਰਲੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਾਇਆ, ਫਿਰ ਅਵਿਆਕਤ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਕਤੀ-ਸੰਪੰਨ ਸਵਾਮੀ, ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਪਰਲੇ ਅਵਸਥਾ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਾਂਤਿ ਦੀ ਅਵਸਥਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਆਧਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਧਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਲੀਨਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਚਨਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਅਵਿਆਕਤ ਕਾਰਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਵਾਸਤਵਿਕ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਉੱਥੇ ਵੀ, ਨਾ ਅਵਿਆਕਤ, ਨਾ ਆਤਮਾ, ਕਰਤਾ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜੜ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਗਿਆਨ, ਮਹਾ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਣੂ ਤੱਕ ਸਭ ਅਚੇਤਨ ਹਨ। ਜਗਤ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਕਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਚੇਤਨ ਕਾਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋ, ਜੋ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤਵਾਨ, ਸਰਵ-ਸੁਤੰਤਰ, ਸਰਵ-ਸਮਰਥ, ਸਰਵ-ਜਾਣਕ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਸਰਵੋਚ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਮਹਾ-ਦੇਵ, ਪਰਮ-ਪਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿਅਕਤ ਹੈ। ਮਹਾ-ਤੱਤ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਕਿਰਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਸਦਾ-ਸੱਚੇ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਬਾਦੀ ਸਦਾ-ਸਚਾਈ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਬੂਝ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਚਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਆਯੁ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਪਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਅਰਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਪਰਾਰਧ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਪਰਾਰਧਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦ ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਵਿਆਕਤ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਅਵਿਆਕਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੱਤ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਇਕਸਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ, ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਸਤਗੁਣ, ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਵਧਦੇ ਹਨ ਨਾ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ। ਫਿਰ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਅ-ਰਹਿਤ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਅਪਰਤਖ ਹੈ, ਤਦ ਇਕ ਪਰਮ-ਪਤੀ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਮਹਾ-ਈਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰਮ-ਪਤੀ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮਹਾ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਰਮ-ਪਤੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਮੁੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਧਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਗ ਦੇ ਗਿਆਨੀ 'ਮਾਰਗ-ਪਤੀ' ਅਤੇ 'ਆਤਮਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ, ਪਰਮ-ਪਤੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣੇ। ਉਹ (ਪਰਮ-ਪਤੀ) ਦੇ ਕੋਲ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰਨ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਦੁੱਤੀ ਗਿਆਨ, ਸਦਾ-ਪਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਕਰਮਾਂ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਰਖਿਆ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ—ਵਿੱਚ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਆਪਣੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਸਮੇਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੀ ਉਲਝਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪਰਮ-ਪਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਰਖਿਆ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦੀ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਣਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਲਚਕ੍ਰ, ਤੱਤਾਂ, ਅਤੇ ਪਰਮ-ਪਤੀ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।