ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮਾਪਦੰਡ ਨਾਲ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ—ਇਹ ਗੱਲ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਫਿਰ ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਲੀ ਯੁਗ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਯੁਗ ਪੂਰੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਯੁਗ—ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ, ਅਤੇ ਕਲੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਤ, ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਆਦਾਂ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸਾਰ ਘਟਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰੇ ਯੁਗ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੁੱਲ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕੱਤਰ ਸੱਤਰ (71) ਚਤੁਰਯੁਗੀ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਲਪ ਤੇ ਮਨਵੰਤਰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਤਪੱਤੀਆਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਲਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰ ਐਸੇ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਵਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਵਨ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਕੁੱਲ ਸਮਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਭੂ—ਦੀ ਆਯੁ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਪ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਇੰਦਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਵੀਹ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਹੋਰ। ਇੱਕ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਲੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਪੰਜ ਲੱਖ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦਿਨ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਦਿਨ ਈਸ਼ਵਰ—ਸਦਾ ਨਵੇਂ ਨਾਮ ਵਾਲੇ—ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀਧੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਿਵ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਦਿਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਦਿਨ ਤੇ ਲਯ ਨੂੰ ਰਾਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਤ—ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਣਨ ਰੂਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ, ਅਤੇ ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਪੰਜ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਸਭ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਮ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੋਈ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਸਮੇਟ ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਲੀਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਕੌਣ ਇਸ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੌਣ ਇਹ ਸਭ ਨਿਗਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪੇਟ ਅਪਾਰ ਹੈ? ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਪਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਾਇਆ, ਫਿਰ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ—ਸ਼ਕਤੀਸੰਪੰਨ ਪ੍ਰਭੂ—ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਪਦ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਅਵਸਥਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਅਵਸਥਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਧਾਰ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਧਾਰ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਯ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਗੁਣਾ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਚਨਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਾਰਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਤਲਬ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਥੇ ਵੀ, ਨਾ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਨਾ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜੜ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਗਿਆਨੀ; ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਮਾਣੂ ਤੱਕ ਸਭ ਬੇਸੁਧ ਹਨ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਹੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਚੇਤਨ ਕਾਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਸਵਤੰਤਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਜੋਗ, ਸਰਵਗਿਆਨਵਾਨ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਸਰਵੋਚ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਰਖਿਆ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਘਾਰ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਮਹੱਤਤੱਤ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਕਿਰਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਸਦਾ-ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮੇ—ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਆਯੁ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਪਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ 'ਪਰਾੜਧ' ਹੈ। ਦੋ ਪਰਾਢ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਹੱਤਤੱਤ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਸਤੋ ਗੁਣ—ਸਮਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰੁਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ।