ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਮੇਂ, ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੰਤਮ ਸੀਮਾ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਇਕਾਈ 'ਨਿਮੇਸ਼' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਅੱਖ ਦੀ ਝਪਕ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੀਮਾ, ਜੋ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਮੇਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ 'ਕਾਠਾ' ਬਣਦੇ ਹਨ। ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਇੱਕ 'ਕਲਾ' ਬਣਦੇ ਹਨ; ਤੀਹ ਕਲਾ ਇੱਕ 'ਮੁਹੂਰਤ' ਬਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ, ਦੋ ਪਖਵਾਡੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਖਵਾਡਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਯਨ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਦੋ ਅਯਨ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰੀ ਮਾਪ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਹ ਹੈ: ਦੱਖਣੀ ਅਯਨ ਰਾਤ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਦਿਨ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਾ ਬਾਰਾਂ ਐਸੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਨਾਲ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ: ਪਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਫਿਰ ਦਵਾਪਰ, ਅਤੇ ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਕਲੀ ਯੁਗ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਤ, ਹਰੇਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰ ਯੁਗ ਮਿਲ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਐਸੇ ਚਾਰ-ਯੁਗ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ 'ਕਲਪ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਤਰ-ਇੱਕ ਚਾਰ-ਯੁਗ ਚੱਕਰ 'ਮਨਵੰਤਰਾ' ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ, ਸੈਂਕੜੇ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਲਪ ਅਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਤ, ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਣਗਣੇ ਅਤੇ ਅਗਿਆਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। 'ਕਲਪ' ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਯੁਗ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰ ਐਸੇ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ 'ਸਵਨਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਨਾ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਚੌਦਾਂ ਇੰਦਰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ; ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਵੀਹ, ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਿਲ ਕੇ। ਇੱਕ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਲੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਲੱਖ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦਿਨ ਰੁਦ੍ਰਾ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰਾ ਦਾ ਦਿਨ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਵਿੱਚ। ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਦਿਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਦਾ ਦਿਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਤ—ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਅੰਜਨਾਤਮਕ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ—ਜੀਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਲਈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਪੰਜ ਮਹਾਨ ਤੱਤ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਤੱਤ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਅਤੇ ਬੁਧੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਲੈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਮ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਲੀਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਵਿਆਪਤ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਭ ਮੁੜ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੇਟ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ? ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਾਇਆ, ਫਿਰ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ, ਸ਼ਕਤੀ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਆਧਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਧਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜ-ਵਿਧੀ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਲਕਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਉਥੇ ਵੀ, ਨਾ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਨਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕਰਤੱਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜੜ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਣੂ ਤੱਕ, ਸਭ ਚੇਤਨਾ-ਰਹਿਤ ਹਨ।