ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਤੇ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਦੇ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਕਦੇ ਦੁਖਦਾਇਕ, ਕਦੇ ਉਮੀਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਦੇ ਅਚਾਨਕ ਘਟਣਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਂ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਕਿਵੇਂ ਕਾਲ (ਸਮਾਂ) ਦੇ ਅਜੀਬ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀਰ ਢਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਰੀਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਕਾਲ ਦੇ ਚਲਣ ਬੜੇ ਅਣੋਖੇ ਹਨ। ਨਾ ਉੱਚਾ ਜਨਮ, ਨਾ ਚੰਗਾ ਚਰਿੱਤਰ, ਨਾ ਤਾਕਤ, ਨਾ ਹੁਨਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ, ਦਾਨੀ, ਰਾਗ ਤੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਗਰੀਬ ਹਨ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ—ਕਾਲ ਸਭ ਉੱਤੇ ਇਕਸਾਰ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਰਸਾਇਣ, ਭਾਵੇਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ, ਪਰ ਜੇ ਸਮਾਂ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਠੀਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਸੁਖ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਮਰਦਾ, ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਸੁਖੀ ਜਾਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਾ ਠੰਡੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗਰਮੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ ਹੀ ਸਾਰੀ ਉਪਜ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਜਗਤ ਮੁੜ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲ ਦੇ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਲ ਹੈ, ਨਾ ਬੰਧਨ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ; ਜੋ ਨਾ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਨਾ ਸੰਸਾਰ—ਜਿਸਦੇ ਰੂਪ ਅਣਗਿਣਤ ਤੇ ਅਜੋਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਦੱਸੋ—ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਮਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਅੰਤਮ ਸੀਮਾ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਪ ਗਿਣਦੇ ਤੇ ਮਾਪਦੇ ਹਾਂ? ਇੱਥੇ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ “ਨਿਮੇਸ਼” ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਝਪਕਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਸੀਮਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਕੂਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਿਮੇਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ ਇੱਕ “ਕਾਠਾ” ਬਣਦੇ ਹਨ। ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਇੱਕ “ਕਲਾ” ਬਣਦੇ ਹਨ; ਤੀਹ ਕਲਾ ਇੱਕ “ਮੁਹੂਰਤ” ਬਣਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ, ਦੋ ਪੱਖਵਾਡਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਯਨ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਦੋ ਅਯਨ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹੀ ਦਿਵਸ ਤੇ ਰਾਤ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਦੱਖਣੀ ਅਯਨ ਰਾਤ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਦਿਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹੀਨਾ ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਲ ਬਾਰਾਂ ਐਸੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਠ (੩੬੦) ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚਲਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਚਾਰ ਯੁਗ ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤਯ) ਯੁਗ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਫਿਰ ਦੁਆਪਰ, ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕਲੀ ਯੁਗ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਯੁਗ ਪੂਰੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ (ਦਿਵ੍ਯ) ਸਾਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਧਿਆ (ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ) ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਤ, ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰੇ ਯੁਗ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (ਦਿਵ੍ਯ) ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਐਸੇ ਚਾਰੇ-ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ “ਕਲਪ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਤਰ੍ਹੀ (੭੧) ਚਤੁਰਯੁਗੀ (ਚਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ) ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰੀ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਐਸੇ ਮਨਵੰਤਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਲਪ ਤੇ ਮਨਵੰਤਰੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਤਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਲੰਘ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਤੇ ਅਣਜਾਣੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਾਉਣਾ ਜਾਂ ਗਿਣਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਲਪ ਨੂੰ “ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪ “ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਾਲ” ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ “ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਯੁਗ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰ ਐਸੇ ਯੁਗ “ਸਵਨ” ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਮਲ-ਜਨਮ, ਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਨ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਚੌਦਾਂ ਇੰਦਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਵੀਹ, ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਲੀ (੫੦੪੦) ਇੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ (ਜੀਵਨ) ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਦਿਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ; ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਦਿਨ, ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਕੋਈ ਦਿਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਨੂੰ ਰਾਤ; ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਤ—ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਰੂਪਕ ਵਾਂਗ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ; ਜੀਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਲਈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਪੰਜ ਮਹਾਂਭੂਤ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮਤੱਤਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।