ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਿਸ ਦੀ ਆਕਾਰੀ ਕਾਠਾ, ਨਿਮੇਸ਼ਾ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਕਤੀ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਆਗਿਆ-ਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਹਰ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅਚਲ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਰਵੋਚ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਸਮੇਂ-ਰੂਪ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ, ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀ ਉੱਡਣ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਜਗਤ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਹਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਸਮੇਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਿਰਬਾਧ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਕਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੋਈ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀਆਂ ਕੰਢਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਬਲਕਿ, ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵੈਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੇਂ ਅਦਬੁੱਤ ਹੈ। ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਹੇ ਧਨ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਚਰਿਤਰ, ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੇ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਜਾਂ ਦੁਖਦਾਈ, ਉਮੀਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਅਣਉਮੀਦ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਤੇ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਦਭੁੱਤ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜੋ ਜਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਗਰੀਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ—ਸਮੇਂ ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਵੰਸ਼, ਚਰਿਤਰ, ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਕੌਸ਼ਲ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ, ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰੋਟੀ 'ਤੇ ਜੀ ਰਹੇ ਗਰੀਬ ਹਨ—ਸਮੇਂ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ, ਜਦੋਂ ਠੀਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਬ ਹੀ ਫਲ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਣਸਮੇਂ, ਉਹ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਕੋਈ ਵੀ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਜੰਮਦਾ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਖੁਸ਼ ਜਾਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ—ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ; ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਵਾ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਗਰਮੀ ਘਟਦੀ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਫਸਲਾਂ ਉਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਫਸਲਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ-ਜਗਤ ਮੁੜ ਜੀਵੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਸ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ, ਬੰਧਨ, ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਜੋ ਨਾ ਮਰਦ ਹੈ, ਨਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਨਾ ਜਗਤ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਅਦਭੁੱਤ ਤੇ ਅਨੇਕ ਹਨ। ਹੁਣ, ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੀਮਾ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕਾਈ 'ਨਿਮੇਸ਼ਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਝਪਕਣ ਵਾਲੀ ਮਿਣ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੀਮਾ, ਜੋ ਮਾਪੀ ਜਾਂ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਿਮੇਸ਼ਾ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਠਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਤੀਹ ਕਲਾ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤੀਹ ਮੁਹੂਰਤ ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ, ਦੋ ਪੱਖਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤਿ-ਪੂਰਖਾਂ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲਾ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਪੱਖਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਯਨ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਦੋ ਅਯਨ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਕ੍ਰਿਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੈ: ਦੱਖਣੀ ਅਯਨ ਰਾਤ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਅਯਨ ਦਿਨ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਤੀਹ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਲ ਬਾਰਾਂ ਅਜੇਹੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਠ (360) ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪਣ ਨਾਲ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਯੁਗ ਕ੍ਰਿਤਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਫਿਰ ਦੁਆਪਰ, ਤੇ ਆਖਰੀ ਕਲੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤਾ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ (4000) ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਤ, ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ accordingly। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਚਾਰ ਯੁਗ ਮਿਲ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ (12000) ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅਜੇਹੇ ਚਾਰ-ਯੁਗ ਚੱਕਰ ਇੱਕ ਕਲਪਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕੱਤਰ (71) ਚਾਰ-ਯੁਗ ਚੱਕਰ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਕਲਪਾ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਅਜੇਹੇ ਮਨਵੰਤਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਲਪਾਂ ਤੇ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਉਲਾਦ ਸਮੇਤ, ਬੀਤ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਿਣਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ 'ਕਲਪਾ' ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਯਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੀਲਾ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੂੰ ਸੁਣੀ।