ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਰਚਨਹਾਰ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਮਾਇਆ, ਨਾ ਅਵਿਦਿਆ, ਨਾ ਕੋਈ ਮਲ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੈ, ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਚੇਤਨ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ। ਕਈ ਕਿਰਿਆਹੀਣ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕੋ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਕਈ ਬੰਧਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਜੋੜ ਸੁਤੰਤਰਤ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ, ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੇਤਨ ਹੈ। ਆਪ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਜਾਣਨਹਾਰ, ਆਪ ਹੀ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੁਢਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਆਦਿ-ਪੁਰਖ, ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ—ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਨਿਰਫਲ, ਨਿਰਕਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਰਬੋਤਮ ਪੁਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਈ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਹਵਾ ਛੇਤੀ ਰਾਖ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚਮੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਤਿਵੇਂ ਜੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਤਪस्या ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਵਰਨਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਪਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਰਾਜ਼, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਸਰਬੋਤਮ ਗਿਆਨ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਜੋ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਮਾੜੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਯੋਗ ਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਪ੍ਰਤੀ ਸਰਵੋਚ ਭਕਤੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਲਈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਭੀ ਭਾਵ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੇ ਇਹ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਣੋ, ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ: ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਸੇ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਵੇਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ, ਹੇ ਦੇਵਤਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਜੋ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਅਨੰਤ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਦ ਉਸਦੇ ਰਚਨ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਰੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ, ਉਹ ਜੋ ਉਸ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਤੇ ਵਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੁਤੰਤਰਤ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਧੰਨ ਸਮਾਂ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਕੌਣ ਉਸਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ। ਜਿਸਦੀ ਅਕਾਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ—ਕਾਠਾ, ਨਿਮੇਸ਼ ਆਦਿ—ਵਿੱਚ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪਰਮ ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਆਗਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀ ਉੱਡਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਗਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਜਗਤ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਮਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਣਰੋਕੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ। ਕੌਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੋਈ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਰਾਜੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ; ਸਮਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੈਦ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਨਵੀਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਕੋਈ ਜੀਵ ਸੋਚੇ ਕਿ ਮੈਂ ਧਨਵਾਨ ਹਾਂ, ਸੋਹਣਾ ਹਾਂ, ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਕਤਵਰ ਹਾਂ ਜਾਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ ਹਾਂ—ਪਰ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਚੰਗੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਤੇ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਉਮੀਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਣਉਮੀਦ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੈ; ਵੇਖੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਜੀਬ ਲੀਲਾ, ਜਿਸਦੀ ਮਾਇਆ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ; ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਗਰੀਬ—ਹੇ ਦੁਜਾ ਜੰਮਿਆ, ਸਮਾਂ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਉੱਚ ਕੁਲ, ਨਾ ਚੰਗਾ ਸੁਭਾਵ, ਨਾ ਤਾਕਤ, ਨਾ ਕਲਾ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸਹਾਰੇ ਵਾਲੇ, ਦਾਨੀ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਗਰੀਬ, ਪਰਾਏ ਅਨ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ—ਸਮਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਰਸਾਇਣ, ਜੇ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਨਾ ਮਿਲਣ, ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਸਫਲਤਾ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਮਰਦਾ, ਨਾ ਜੰਮਦਾ, ਨਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਖੁਸ਼ ਜਾਂ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ—ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬਦਲਾਂ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਘੱਟਦੀ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਫਲਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਫਸਲਾਂ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਦੇ ਪਾਰਲੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।