ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਮਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ, ਇਕ ਰਾਜ਼ੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਅਮਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦੋਂ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਇਕ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਇੱਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ, ਤੇ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅੰਤਰਿਕ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਦਾ ਅਡੋਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਹਰ ਇਕ ਪਦਾਰਥ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਿਰਾਸਕਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਨੂੰ, ਪਰ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਠ, ਤਿੰਨ, ਦੋ ਜਾਂ ਇੱਕ ਰਾਹੀਂ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸੇ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਕਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਕਰਮ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਉਂ ਉਹ ਤੱਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਦਿ ਹੈ, ਭੋਗੀ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਿੱਧਾ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਸਭ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸਮੇਂ ਆਦਿਕ ਵਲੋਂ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਭੋਗ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੇਵਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਨੇਕ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ: ਗਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਕ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਰਚਨਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮ, ਨਾ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਿਵੇਂ ਮਲ ਜਾਂ ਮੋਹ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਸਾਕਸ਼ੀ, ਚੇਤਨਾ, ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ; ਕਈ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਲਕ, ਕਈ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰ, ਚੇਤਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਰਾਸਕਾਮ ਹੋ ਕੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਕਰਣ ਨੂੰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ, ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਜਾਣਨਹਾਰ, ਆਪ ਹੀ ਜੰਮਿਆ, ਮੂਲ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਆਦਿ, ਖੇਤ੍ਰ-ਜ੍ਞ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਵੇਦ ਸਿਖਾਏ—ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਨਿਸ੍ਫਲ, ਨਿਸਕਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਰਵੋਚ ਪੁਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੜੇ ਹੋਏ ਈਂਧਨ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਵੈਦਾਂਤਕ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ, ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ਾਂਤ, ਮਾੜੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਅਯੋਗ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਸਰਵੋਚ ਭਕਤੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਲਈ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣੋ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਉਹ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਸਮੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਰੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਦਾਨਵ, ਉਸ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮੰਜਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਸਵੈਇਛਾ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬੜਾ ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਕੌਣ ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ? ਇਹ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ!