ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਨਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਰਣ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ 'ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਅਜਰ, ਅਦਿ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ, ਮਹਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦੀ ਜਨਮ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ 'ਵਿਸ਼ਵ ਧਾਰਣੀ' ਤੇ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਜਨਮਾ, ਅਦਭੁਤ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ—ਲਾਲ, ਚਿੱਟੀ, ਕਾਲੀ—ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੂਜਾ, ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੋ ਪੰਛੀ, ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਬੈਠੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਮਿੱਠਾ ਅੰਜੀਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਖਾਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮਗਨ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਦੂਜੇ, ਪਰਮ ਕਾਰਣ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਉਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵੇਦ, ਯਗ, ਰੁੱਤਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਭ ਉਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਾਇਆ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਾਲਕ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅੰਬਰੀਓ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਰਜਣਹਾਰ ਤੇ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਸਵਾਮੀ; ਜੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਫਾਂਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸੁਕਸ਼ਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਘੀ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਰਜਣਹਾਰ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਹੋਣਾ, ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣਾ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਉਪਰ, ਪਾਰ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ; ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਨਿਡਰ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਅਜਨਮਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਦਾਏਂ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਅਟੱਲ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਉਥੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਅਮਰ ਹੈ; ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ, ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਰਚ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਉੱਤੇ ਸਰਵਸਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਭ ਦਿਸਾਵਾਂ—ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ, ਪਾਰ—ਨੂ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ, ਭੋਗਤਾ ਤੇ ਭੋਗ ਵਿਚ, ਬਦਲ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭੋਗ ਦੁਆਰਾ ਪਕੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ, ਜੋ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ-ਹੋਣ ਦੋਵੇਂ ਕਰਦਾ, ਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਭਟਕ ਗਏ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਨੂੰ। ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਦਾ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਾਰ ਸਮਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਕਰਮ ਹੋਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਤੱਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਾਰ ਨਾਲ। ਅਠ, ਤਿੰਨ, ਦੋ ਜਾਂ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਕਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਕਰਮ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੱਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਭੋਗਤਾ ਤੇ ਭੋਗ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਿੱਧਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਰਜਣਹਾਰ, ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ-ਹੋਣ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਸਭ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸੰਸਿਤ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਤਕਾਰਿਤ, ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸਮਾਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਭੋਗ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਉਸਦੇ ਕੋਈ ਕਰਮ ਜਾਂ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ—ਗਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀ, ਕਰਮ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਕੋਈ ਮਾਲਕ, ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ਿਵ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਅਸਲੀ ਰਾਜਾ, ਅਸਲੀ ਮਿੱਤਰ, ਤੇ ਅਸਲੀ ਸਰਣ ਹੈ।