ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸਤਿਆ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਕ ਮਾਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਜਾਲ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਕੇਵਲ ਵੱਜਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਚਿਹਰੇ, ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਬਣਾਈ, ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਮੂਲ ਹੈ। ਉਹ ਹੀਰਣਯਗਰਭਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹੈ; ਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ, ਅਮਰ, ਅਟੱਲ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਉੱਤਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਨਾਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਛੋਟਾ; ਨਾਂ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੇਠਾਂ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਿਹਰੇ, ਸਿਰ, ਗਲ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਥਾਂ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਕੰਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਰਣ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਉਹੀ ਉੱਤਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਅਜਰ, ਅਤੇ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਚੀਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਅਜਰ, ਪੁਰਾਤਨ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ, ਮਹਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਨਮ-ਰਹਿਤਤਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਢੋਣ ਵਾਲੀ, ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ—ਅਜਨਮਾ, ਲਾਲ, ਚਿੱਟੀ, ਕਾਲੀ—ਉਹੀ ਸਭ ਦੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੂਜਾ, ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਦੋ ਪੰਛੀ, ਮਿਲ ਕੇ, ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਹਨ; ਇਕ ਮਿੱਠਾ ਅੰਜੀਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ, ਨਾ ਖਾਂਦਾ, ਕੇਵਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਦੂਜੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਉੱਤਮ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵੇਦ, ਯਜ, ਰੁੱਤਾਂ, ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਭ ਉਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਮਾਇਆ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਖਮ, ਜਣਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਅਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਮਾਂ, ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਜੋ ਉਸ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੀ ਫਾਹੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੁੱਖਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਘੀ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੱਖਮ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਉੱਤਮ ਦੇਵਤਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਾਂ ਦਿਨ ਹੈ, ਨਾਂ ਰਾਤ; ਨਾਂ ਸਤ ਹੈ, ਨਾਂ ਅਸਤ; ਤਦੋਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਵੱਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਰ, ਪਾਰ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਕੁਝ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਨਮਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਰਖਿਆ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਅਟੱਲ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਉਥੇ ਗੁਪਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ। ਅਗਿਆਨ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਅਮਰਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਇੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਰਚ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਭ 'ਤੇ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ—ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ, ਪਾਰ—ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਹੀ ਉੱਤਮ, ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੋਗੀ ਤੇ ਭੋਗ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਅਪਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ, ਜੋ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੋਹਿਤ ਲੋਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਨੂੰ। ਪਰ ਇਹ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਦਾ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਕਰਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਸਮੇਤ, ਮੂਲ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।