ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ—ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਤਾ, ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਬੰਧਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਜੜ ਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜੜ ਹੈ—ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਣੂ ਤੱਕ—ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਕਰਤਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਰਤਾ ਦਾ ਭੂਮਿਕਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਬੰਧਨ ਦੀ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਕਰਵਾਈ ਵੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਪਸ਼ੂ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋੜਾ—ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ—ਦੋਵੇਂ ਇਕਠੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਭੋਗਤਾ, ਭੋਗ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਸਮਝਦਾਰਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਤਿਲ ਵਿੱਚ, ਘੀ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਤੇ ਅੱਗ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਜੋ ਸਦਾ ਸਤ ਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਜ-ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ, ਜਾਲ ਬੁਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹਨ, ਚਿਹਰੇ ਹਰ ਥਾਂ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਤੇ ਮੂਲ ਹੈ। ਉਹ ਹੀਰਾṇਯਗਰਭਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਆਖਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਮਹਾਨ, ਅਮਰ, ਅਡੋਲ, ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਥਾਪਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ, ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸਦੇ ਚਿਹਰੇ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਲ੍ਹਾ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਕੰਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਲੈ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਸਭ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ, ਆਸਰਾ ਤੇ ਮਿਤ੍ਰ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਕੰਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਅਨਾਸਵੰਤ, ਜੀਵ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਰਚਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਕਰਮ-ਰਹਿਤ, ਪਰ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਪਰਮ ਮਹਾਨਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਅਜਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਮਹਾਨ, ਜਿਸਦੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਅੰਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਮ, ਅਦਭੁਤ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ—ਅਜਨਮਾ, ਲਾਲ, ਸਫੈਦ ਤੇ ਕਾਲੀ—ਉਹ ਹੀ ਸਭ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਅਜਨਮਾ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਦੂਜੀ, ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਰੁੱਖ ਤੇ, ਦੋ ਪੰਛੀ, ਇਕਠੇ ਤੇ ਨੇੜੇ, ਬੈਠੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਮਿੱਠਾ ਅੰਜੀਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ, ਨਾ ਖਾਂਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਤੇ, ਵਿਅਕਤੀ, ਲੁਕਿਆ ਤੇ ਡੁਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਦੂਜੇ, ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵੇਦ, ਯਜ, ਰੁੱਤਾਂ, ਜੋ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਜਾਣੋ ਕਿ ਮਾਇਆ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੀ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ, ਅਣੂ ਦੇ ਵਿਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਤਾ ਤੇ ਘੇਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਰਖਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇ ਮਾਲਕ; ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਫੰਦੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਖਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਘੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਸੁਖਮ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਥਾਪਿਆ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋ ਸਭ ਨਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਤ, ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਤਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤੇ, ਪਾਰ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਨਿਡਰ ਲੋਕ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਨਮਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।