ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਦਾ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਨਾ ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਨਾ ਮਹਿਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਪੁਰਸ਼, ਨਾ ਹੀ ਨਪੁੰਸਕ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਨਾ ਪਾਰ, ਨਾ ਹੇਠਾਂ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ—ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਚਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਉਸਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਅਸਮਰੱਥ, ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚਾ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਖੇਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਅੰਕੁਰ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭੀਜੀ ਹੋਈ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੁਖੀ, ਦੁਖੀ ਜਾਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਰੀਰ ਹਨ—ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮੌਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਪੁਰਾਣੇ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਸਰੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਓਹ ਆਤਮਾ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਬਦਲੀਆਂ ਓਹਲ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੌਪੜੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੋਟੀ ਦੀ ਚਾਲ। ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਹੈ; ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਯਾਦ੍ਰਚਿਕ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੱਕੜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ; ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਤੱਕ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ "ਪਸ਼ੂ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮਕਰਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇੜਾ ਜੀਵ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ "ਪਸ਼ੂ" ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦਾ ਜੰਤਰ ਹੈ, ਐਸਾ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਗਿਆਨੀ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਯੂ ਦੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਆਨੰਦਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਸ਼ੈਵ ਮਤ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁਛਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ 'ਪਸ਼ੂ' ਕੌਣ ਹੈ, ਇਹ 'ਬੰਧਨ' ਕੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰਾ ਸਰਵੋਚ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ—ਇੱਕ ਐਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਸੁੰਦਰ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਤਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਕਿਉਂਕਿ ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਬੰਧਨ ਦੋਵੇਂ ਜੜ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਵੀ ਜੜ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਮਾਣੂ ਤੱਕ, ਉਹ ਸਦਾ ਕਿਸੇ ਚੇਤਨ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਇਕ ਨਿਰਮਾਣ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਰਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਬੰਧਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਰਾਹਨੁਮਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ, ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪਰਗਟ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਤਿਲ ਵਿੱਚ, ਘਿਉ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅੱਗ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਤ ਅਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਹ ਜਾਲ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੇਵਲ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਰ ਥਾਂ, ਚਿਹਰੇ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਦਿ ਤੇ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ—ਉੱਚਾ, ਅਮਰ, ਅਟੱਲ, ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ; ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸਦੇ ਚਿਹਰੇ, ਸਿਰ ਤੇ ਗਲਾਂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਕੰਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ—ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।