ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਸੰਤੋ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਵਾਰਤਾ। ਉੱਚੀ ਚਾਲ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਦੀ ਚਾਲ ਤਾਮਸ ਗੁਣ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਚਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ ਉਹ ਰਾਜਸਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਪੰਜ ਸਥੂਲ ਤੱਤ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਚਾਰ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵ੍ਯਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਘੜਾ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਵ੍ਯਕਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਅਸਲ ਕਾਰਣ ਤਾ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੀ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। 'ਆਤਮਾ' ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਕੇ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਰ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀਤਾ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਵੱਖਰੀਤਾ ਸਮਝਣੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਯਾਦ, ਗਿਆਨ ਆਦਿਕ ਗੁਣ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਚੇਤਨਾ ਰਹਿਣ ਤਕ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਭ ਯਾਦ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਜਾਨਣਯੋਗਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ 'ਅੰਤਰੀਆਮੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਦਾ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਅੱਖ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਨ ਤਾ ਔਰਤ ਹੈ, ਨ ਮਰਦ, ਨ ਨਪੁੰਸਕ; ਨ ਉੱਤੇ, ਨ ਪਾਰ, ਨ ਹੇਠਾਂ, ਨ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ। ਉਹ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਚਲ, ਅਵਿਨਾਸੀ—ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਅੰਦਰਲੀ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਰ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਵੱਖਰੀਤਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਗਲਤ ਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੁੱਧ, ਅਸਹਾਇ, ਦੁੱਖਦਾਈ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਆਤਮਾ ਅਸੁਭਾਗ ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖੀ, ਦੁਖੀ ਜਾਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖੇਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਅੰਕੁਰ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤਿ ਸੁਖ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਮੌਤਾਂ ਹੋਣ—ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ—ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਨ। ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ, ਜਦ ਸਰੀਰ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸਦਾ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੱਦਲ ਓਹਲੇ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੌਪੜੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗੋਟੀ ਦੀ ਚਾਲ। ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੋਰ; ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਸਾਕ—ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਕੇਵਲ ਯਾਦਰਚਿਕ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਕੜੀ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਇੱਕ ਜੀਵ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਤੱਕ, ਸਭ ਨੂੰ 'ਪਸ਼ੂ' ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਉਦਾਹਰਣ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੀਵ 'ਪਸ਼ੂ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਦੀ ਲੀਲਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਗਿਆਨੀ ਜੀਵ, ਆਪਣੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਉੱਤੇ ਅਸਹਾਇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਵਾਯੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ੈਵ ਮਤ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ: "ਜੋ 'ਪਸ਼ੂ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ 'ਬੰਨ੍ਹ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ—ਕੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਅਣੰਤ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਹੈ, ਜੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ? ਕਿਉਂਕਿ ਪਸ਼ੂ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦੋਵੇਂ ਜੜ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜੜ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਮਾਣੂ ਤੱਕ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਦ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੇਤਨ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਇਹ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਰਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਦੀ ਹੈ, ਨ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ। ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਕਰਮ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਪਸ਼ੂ, ਬੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼्वर—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋੜਾ—ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਤੇ ਅਨਾਸ਼ਵਾਨ, ਵ੍ਯਕਤ ਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਪਰਮੇਸ਼्वर, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੁਕਤ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਟਿਕਾਏ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭੋਗਤਾ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਆਗੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਤਿਲ ਵਿੱਚ, ਘਿਉ ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅੱਗ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।