ਕਰਮ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਰਮ ਅਦੀਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਮਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਵੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਮ ਭੋਗਣ ਲਈ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਆਪਣੇ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਜੀਵ ਦਾ ਮਲ ਸੰਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾ ਆਦਿਕ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ? ਅਨੁਭਵੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਦ੍ਵਾਰਾ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਗਿਆਨ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਮੋਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਸਮਾਂ ਹੀ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਹੀ ਨਿਯਮਕ ਹੈ। ਅਵਿਅਕਤ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਲਾ ਤੋਂ ਜੋ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਮੋਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਣਵਾਨ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤ੍ਵ, ਰਜ, ਤੇ ਤਮ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਕਸ਼ਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ। ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਜਸਿਕ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਆਲਸ ਅਤੇ ਮੋਹ ਤਾਮਸਿਕ ਹਨ। ਉੱਤ ਚੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਸਾਤ੍ਵਿਕ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਾਮਸਿਕ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿਕ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਤ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੁਕਸ਼ਮ ਭੂਤ, ਪੰਜ ਸਥੂਲ ਭੂਤ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਗਿਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਪਦਾਰਥ, ਬੁੱਧਿ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਨ — ਇਹ ਚਾਰ, ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਵਿਅਕਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਫਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਅਕਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੀ ਜਾਂ ਸਰੀਰ। ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਫਲ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਵਿਅਕਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਅਵਿਅਕਤ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਸਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। 'ਆਤਮਾ' ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਫਿਰ ਵੀ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾਪਣ ਹੈ, ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਾਰਣ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨ ਬੁੱਧੀ, ਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਨ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਯਾਦ, ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਤੱਤ ਅਸਥਿਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਚੇਤਨਾ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਹੀ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨਯੋਗ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜੋ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਉਹ 'ਅੰਤਰੀਆਮੀ' ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਵੈਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਉਹ ਨ ਅੱਖ ਨਾਲ, ਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨ ਮਹਿਲਾ, ਨ ਪੁਰਸ਼, ਨ ਨਪੁੰਸਕ ਹੈ; ਨ ਉੱਤੇ, ਨ ਹੇਠਾਂ, ਨ ਕਿਤੇ ਵੀ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ — ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਸ਼ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ, ਉਹ ਗਲਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਲਾ, ਅਸ਼ਕਤ, ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਚਾ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਪੁਰਸ਼ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਸੁਖੀ, ਕਦੇ ਦੁਖੀ, ਜਾਂ ਕਦੇ ਮੂੜ੍ਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖੇਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅੰਕੂਰ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਭੀਜਿਆ ਹੋਇਆ ਕਰਮ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਨੇ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਨਮ ਲਏ, ਕਦੇ ਅੰਤਮ ਮੌਤਾਂ ਵੀ ਭੋਗੀਆਂ — ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਨ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ। ਇਹ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਨੈਂਟ ਥਾਂ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਾ ਦਾ ਚਕਰ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੌਪੜੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗੋਟੀ ਦੀ ਚਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਲਈ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦਰਚਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹਨ। ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਕੋਈ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਤੱਕ, ਸਭ ਨੂੰ 'ਪਸ਼ੂ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਤੁਲਨਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹੋਏ, ਜੀਵ 'ਪਸ਼ੂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ — ਗਿਆਨੀ ਇਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਗਿਆਨੀ ਜੀਵ, ਆਪਣੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਅਸਮਰਥ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਵਾਯੂ ਦੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਿਵ-ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ: "ਇਹ ਜੋ 'ਪਸ਼ੂ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜੋ 'ਬੰਨ੍ਹ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ?