ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਤਸੰਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: "ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ? ਆਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਨਾਸਵੰਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ? ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ? ਫਿਰ ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ?" ਜਵਾਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: "ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਦਿ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਉੱਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।" ਫਿਰ ਹੋਰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਇਹ ਮਾਇਆ ਕੀ ਹੈ? ਇਹਦੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਆਤਮਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ? ਸ਼ਿਵਤਵ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: "ਮਾਇਆ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਪਰ ਮਲ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੂਲ ਮਲਿਨਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਤਵ ਹੈ।" ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ: "ਮਾਇਆ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਉਂ? ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਇਹ ਢੱਕਣ ਕਿਸ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?" ਜਵਾਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: "ਭਾਵੇਂ ਆਤਮਾ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਰਮ ਹੀ ਹੈ—ਜੋ ਕਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਕਲਾ ਆਦਿਕ ਕੀ ਹਨ? ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅੰਤ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਤੇ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: "ਕਲਾ, ਗਿਆਨ, ਮੋਹ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਨਿਯਤ—ਇਹ ਕਲਾ ਆਦਿਕ ਹਨ। ਅਨੁਭਵੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪੁਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨਾਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।" "ਅਨੁਭਵ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ, ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।" "ਮਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਕਲਾ ਆਦਿਕ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ? ਅਨੁਭਵੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ?" "ਅਵ੍ਯਕਤ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?" "ਗਿਆਨ ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਮੋਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਯਤ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਅਵ੍ਯਕਤ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਲੀਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੁਢਲਾ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।" "ਕਲਾ ਤੋਂ ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੋਹ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਸਤ੍ਵ, ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਕਸ਼ਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ।" "ਸੁਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਲਟ ਰਾਜਸਿਕ ਹਨ; ਜੜਤਾ ਤੇ ਮੋਹ ਤਾਮਸਿਕ ਹਨ।" "ਉੱਪਰ ਵਧਣਾ ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਵਧਣਾ ਤਾਮਸਿਕ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਚਲਣ ਰਾਜਸਿਕ ਹੈ।" "ਪੰਜ ਸੁਕਸ਼ਮ ਭੂਤ, ਪੰਜ ਸਥੂਲ ਭੂਤ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਚਾਰ—ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।" "ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਰਣ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਗਟ—ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਜਾਂ ਸਰੀਰ।" "ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਆਦਿਕ ਵੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੀ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਾਧਨ ਉਸਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।" "ਅਹੰਕਾਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, 'ਆਤਮਾ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੋ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ।" "ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾਪਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਇਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਯਾਦ, ਗਿਆਨ ਆਦਿਕ ਅਸਥਿਰ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਅਹਿਸਾਸ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਹੀ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਯਾਦ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਗਿਆਤੀਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ 'ਅੰਤਰੀਆਮੀ' ਆਖਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਹੈ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।" "ਉਹ ਅੱਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।" "ਉਹ ਨਾ ਔਰਤ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦ, ਨਾ ਨਪੁੰਸਕ; ਨਾ ਉਪਰ, ਨਾ ਪਾਰ, ਨਾ ਹੇਠਾਂ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ।" "ਉਹ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਅਨਾਸਵੰਤ—ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨਨ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।" "ਅਖ਼ੀਰ, ਲੰਬੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ—ਪੁਰਸ਼ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਵੱਖਰਾਪਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਗ਼ਲਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੁੱਧ, ਅਸਮਰਥ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ।" "ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦੇ ਸੁਖੀ, ਕਦੇ ਦੁਖੀ, ਜਾਂ ਮੋਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪੈਣ ਨਾਲ ਅੰਕੁਰ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭੀਜਿਆ ਕਰਮ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਅਤਿ ਸੁਖ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਮੌਤਾਂ—ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਪਿਛਲੀਆਂ—ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਨ।" "ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, embodied one (ਜੀਵ) ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਸਥਿਰ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਆਤਮਾ, ਮਾਇਆ, ਕਰਮ, ਤੇ ਸ਼ਿਵਤਵ—all ਬੜੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ, ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਰਥ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ।