ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਾਯਤਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਜੋ ਚਾਰ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ—ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲ—ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਤਪस्या ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਲਿਆ। ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਸੱਚਾ ਤੇ ਸ਼ੁਭ—ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਚਤਮ ਲਕੜੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ, ਉਸ ਦੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਉੱਚਤਮ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਅਸਲਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲਤਾ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ: ਆਤਮਾ, ਬੰਧਨ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਵਿਨਾਸੀ, ਵਿਨਾਸੀ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ, ਜੋ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਵਿਨਾਸੀ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਿਨਾਸੀ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਨਾਸੀ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਵਾਇੁ ਦੇਵਤਾ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਨਾਸੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ, ਪਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ? ਆਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਦਿ ਕਰਮ ਰੂਪ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ? ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਸ਼ਿਵਤਵ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕਿੱਥੋਂ ਹੈ? ਮਾਇਆ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਜੋ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਤਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਮਲਾ, ਜਨਮਜਾਤ ਅਸ਼ੁਧਤਾ, ਚੇਤਨਤਾ ਨੂੰ ਢਕਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੁਧਤਾ ਹੀ ਜਨਮਜਾਤ ਸ਼ਿਵਤਵ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਢਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ? ਇਹ ਢਕਣ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਪਰ ਛੁਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਲਈ ਵੀ, ਕਰਮ—ਕਲਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ—ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਆਦਿ ਕੀ ਹਨ? ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅੰਤ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ? ਕਿਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਕੀ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਕੀ ਹੈ? ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕਲਾ, ਗਿਆਨ, ਰਾਗ, ਸਮਾ, ਅਤੇ ਨਿਯਮ—ਇਹ ਪੰਜ ਕਲਾ ਆਦਿ ਹਨ; ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਕਰਮ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ ਰੂਪ ਹੈ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ, ਅੰਤ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਦੇ ਮੁਕ ਜਾਣ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਗਿਆਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਸਰੀਰ, ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਆਦਿ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਕੀ ਹੈ? ਗਿਆਨ ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾ ਰਾਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾ ਉਥੇ ਸੀਮਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ। ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਨਾਸ ਹੈ; ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਲਾ ਤੋਂ, ਜੋ ਵਿਅਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ; ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੋਹ ਰੂਪ, ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਤ, ਰਜ, ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ। ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਤ੍ਵਿਕਾ ਹੈ; ਉਲਟ ਰਾਜਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੜਤਾ ਤੇ ਮੋਹ ਤਾਮਸਾ ਹਨ। ਉਪਰ ਚਲਣ ਸਾਤ੍ਵਿਕਾ ਹੈ, ਹੇਠਾਂ ਚਲਣ ਤਾਮਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਲਣ ਰਾਜਸਿਕਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਸੁਖਮ ਤੱਤ, ਪੰਜ ਸਥੂਲ ਤੱਤ, ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਇਹ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ—ਮੁੱਖ ਪਦਾਰਥ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਮਨ—ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਵਿਅਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਜਾਂ ਸਰੀਰ। ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਦੇ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੀ ਇੱਕੋ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਸਾਧਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। 'ਆਤਮਾ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੋ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਅਸਲ ਅਸਤਿਤਵ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀਤਾ ਹੈ, ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਲਈ; ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਯਾਦ, ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਚੇਤਨਾ ਤਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਭ ਯਾਦ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਵਾਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ 'ਅੰਤਰਯਾਮੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।