ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਵਾਯੁਦੇਵ ਜੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਵੀ ਸਾਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ, "ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਲੇ-ਚੰਗੇ ਹੋ? ਕੀ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਇਆ? ਕੀ ਅਸੁਰਾਂ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ?" ਉਹ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਨ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਅਪੂਰਨ ਕਰਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਲੋੜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਈ? ਕੀ ਨਿਯਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਹਨ? ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਕੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ—ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਵਾਯੁਦੇਵ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ—ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਸਭ ਕੁਝ ਖੈਰੀਅਤ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਸਫਲ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਘਟਨਾ ਸੁਣੋ: ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।" "ਉਹ, ਜੋ ਸਰਣ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਰੁਦ੍ਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਕਾਰਨ ਹੈ।' ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤਿ ਤਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਭਗਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਵਿੱਚ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਲੰਬੀ ਯਾਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਯਜਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਾਯੁ ਇੱਥੇ ਆਉਣਗੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਥੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮਹਾ-ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰੀ ਆਮਦ ਦੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ।" ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਯੁਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠ ਗਏ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਦੇ ਵਸਨੀਕ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ ਵਾਯੁਦੇਵ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੋਏ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਣੀਵੀਂ ਕਲਪਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼੍ਵেতਲੋਹਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਤਪ ਕੀਤਾ।" "ਉਸ ਦੀ ਉੱਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ—ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ, ਵਧੀਆ ਜੀਵ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਨੌਜਵਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।" "ਉਹ ਸ਼੍ਵੇਤ ਨਾਮਕ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ; ਮਹਾਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ।" "ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉੱਚਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।" "ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਚਤੁਰਮੁਖ, ਨੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਚਲ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਰਚੇ।" "ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਰਮਪਿਤਾ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਰਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਸੱਚਾ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ—ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚਤ ਲਕੜੀ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ?" ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਆਤਮਾ, ਉਸਦੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਮੈਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਸਰਵੋਚ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਠਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਦੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਅਸਲਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਤੇ ਅਸਲਤਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਚੇਤਨ, ਅਚੇਤਨ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਤਮਾ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਨਾਸਵੰਤ ਅਤੇ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਲਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਨਾਸਵੰਤ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।" ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕੀ ਹੈ, ਨਾਸਵੰਤ ਕੀ ਹੈ? ਤੇ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਵਾਯੁਦੇਵ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ, ਪਰਮਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਆਤਮਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਜੁੜਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕੌਣ ਹੈ?" "ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜੁੜਤ ਆਦਿ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਉਹ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।" "ਇਹ ਮਾਇਆ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਾਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਥੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ? ਸ਼ਿਵਤਵ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕਿਥੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ?" "ਮਾਇਆ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਜੋ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਚੇਤਨ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਮਲ, ਜਨਮਜਾਤ ਮਲਿਨਤਾ, ਚੇਤਨਤਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੀ ਮੂਲ ਸ਼ਿਵਤਵ ਹੈ।" "ਮਾਇਆ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ? ਇਹ ਢੱਕਣ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" "ਭਾਵੇਂ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਢੱਕਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਲਈ ਵੀ ਕੇਵਲ ਕਰਮ—ਕਲਾ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ—ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਮ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਕਲਾ ਆਦਿਕ ਕੀ ਹਨ? ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅੰਤ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਤੇ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹੈ?" "ਕਿਸਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਕੀ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਭੋਗਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕੀ ਹੈ? ਮਲ ਨਾਸ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਮਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" "ਕਲਾ, ਗਿਆਨ, ਆਸਕਤੀ, ਸਮਾਂ, ਤੇ ਨਿਯਮ—ਇਹ ਕਲਾ ਆਦਿਕ ਹਨ; ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਆਤਮਾ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਭੇਦ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।