ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਨੈਮਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਰਗੇ ਪੱਥਰਾਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸੁੱਚਾ ਪਾਣੀ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਸੁਆਦिष्ट ਸੀ, ਚਾਰਾਂ ਪਾਸੇ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਸਪਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨੈਮਿਸ਼ਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਾਸਤੇ, ਇਹ ਸਥਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪस्या ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਉੱਚ ਵਚਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਯਗਯ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚੇਤਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਯਗਯ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਵਾਯੁ ਦੇਵਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਉਥੇ ਆ ਗਏ। ਵਾਯੁ, ਜੋ ਸਵਯੰ-ਭੂ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ‘ਤੇ ਮਰੁਤਗਣ, ਸਤ-ਸਤ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਵਾਯੁ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਕਰਤਵਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਠ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਿਮਾ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਯੁ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੁਹਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਗ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਯੁ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਯਗਯ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੁੱਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਠ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਵਾਯੁ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦਾ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਵਾਯੁ ਨੇ ਵੀ, ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯਥਾਵਤ ਸਨਮਾਨ ਪਾ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ: ‘‘ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਹੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ? ਕੀ ਵੱਡਾ ਯਗਯ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ? ਕੀ ਅਸੁਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਯਗਯ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ?’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਕੀ ਕਿਸੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਦੀ ਲੋੜ ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਘਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਈ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਿਯਮਤ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਯਗਯ ਕੀਤਾ? ਹੁਣ, ਜਦ ਵੱਡਾ ਯਗਯ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਕੀ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ?’’ ਵਾਯੁ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਐਸੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਭਗਤ ਵਾਯੁ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਮਨ-ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ‘‘ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਹਾਲਤ ਚੰਗੀ ਹੈ; ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਤਪस्या ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਭਲੇ ਲਈ ਇਥੇ ਆਏ ਹੋ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਪੁਰਾਤਨ ਘਟਨਾ ਸੁਣੋ: ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਸਾਡਾ ਮਨ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ। ਉਹ, ਜੋ ਸਰਣ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਰਣ ਹੈ, ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ: ‘ਰੁਦ੍ਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ।’ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਇਥੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ, ਪਰਮ ਕਾਰਣ, ਦੀ ਲੰਮੀ ਯਗਯ ਰਾਹੀਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਯਗਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਾਯੁ ਇਥੇ ਆਵੇਗਾ; ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲੇਗਾ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਐਸਾ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਥੇ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹਾਂ, ਹੇ ਉੱਚੇ, ਤੇਰੀ ਆਗਮਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵਯ ਵਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਯਗਯ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਸਾਨੂੰ ਤੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ।’’ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਘਟਨਾ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਯਗਯ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੀ, ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਯੁ ਦੇਵਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਬੈਠੇ। ਫਿਰ, ਜਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ, ਤਬ ਵਾਯੁ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਨੈਮਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਵਾਯੁ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ‘‘ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਅਵਿਆਕਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ?’’ ਵਾਯੁ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ‘‘ਉਨਿਸਵੀਂ ਕਲਪਾ ਨੂੰ ਸ਼੍ਵੇਤਲੋਹਿਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਕਲਪਾ ਵਿੱਚ, ਚੌਹਾਂ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਤਪस्या ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤਪस्या ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਹਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਨੌਜਵਾਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਵੇਤ ਨਾਮ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਕੇ, ਦਿਵਯ ਵਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਨਮਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਾਯਤਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ, ਚੌਹਾਂ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਨੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਅਚਲ ਅਤੇ ਚਲ—ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਤਪस्या ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।’’ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਸਚਮੁੱਚ ਸ਼ੁਭ—ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?’’ ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਆਤਮਾ, ਉਸ ਦੇ ਬੰਧਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਮੈਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਉੱਤਮ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਚਾਹ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਦੁਖ, ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ, ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ: ਆਤਮਾ, ਬੰਧਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਵਿਨਾਸੀ, ਨਾਸਵਾਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਇਹ ਤਿੰਨ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਨਾਸਵਾਨ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।’’ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਇਹ ਅਵਿਨਾਸੀ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਸਵਾਨ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਹੇ ਵਾਯੁ ਦੇਵਤਾ, ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੈਮਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਯੁ ਦੇਵਤਾ ਵਿਚਲੇ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾ ਵਹੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼, ਪਰਮ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਪਾ ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।