ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਮੂਲ ਸਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਦੇ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਨੰਦੀਕੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਮੂਲ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਬੜੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ। ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਜਾ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਨੰਦੀਕੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: "ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਾ ਤੱਤ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਾਂ। ਇਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਵਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜ਼ ਹੈ।" ਨੰਦੀਕੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਂ ਉਹ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਖੁਦ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਤੇ ਅਖੰਡ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਖੰਡਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ।" ਉਸ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਾਰੇ ਵੈਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅੱਖੰਡਤਾ ਤੇ ਖੰਡਤਾ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਵੀ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹਨ ਤੇ ਖੰਡਤਾ ਵਿਚ ਹਨ। ਵੈਦਿਕ ਨਿਰਣੈ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਖੰਡ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਹੋ, ਜੋ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਰਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਅੰਤਿਮ ਸਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਉੱਚੀ ਸਤ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਨੰਦੀਕੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਪਿਆਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਤ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਇਕ ਮਹਾ-ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਦੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਅਨੰਤ ਸਤੰਭ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸਤੰਭ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਨਿਰਾਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ—ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ, ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸੇਰਪਣ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਅਤਿ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਵਿਚ ਸੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ। ਇਤਫਾਕਵਸ਼, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਆਇਆ ਤੇ ਕੰਵਲੇ-ਨੈਣ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੋਹਣੇ ਪਲੰਗ 'ਤੇ ਸੀ, ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। "ਤੁਸੀਂ ਇਥੇ ਮਾਨਵ ਵਾਂਗ ਸੋ ਰਹੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਗਰਵ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋ। ਉਠੋ, ਬੱਚਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਮਾਲਕ ਇਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਤੇ ਮੂਰਖ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਗੁੱਸਾ ਦਬਾ ਕੇ, ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ, ਸੁਆਗਤ ਹੈ, ਬੱਚਾ, ਬੈਠੋ, ਇਹ ਸੀਟ ਲੈ ਲੋ।" "ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਉਂ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਨਿਆਸ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਣੂ? ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਬੱਚਾ, ਦਾਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਹੋ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚੋਰ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦੇ ਹੋ।" "ਮੇਰੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕੰਵਲੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ, ਪਰ ਫ਼ਜੂਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਮੂੜ ਤੇ ਅਜੈਯ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ—"ਮੈਂ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਮਾਲਕ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ।" ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਦੋ ਅਮਰ ਯੋਧੇ, ਹੰਸ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਲੱਗੇ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਆਪਣੇ ਵਿਮਾਨਾਂ 'ਤੇ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਏ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਥੇ, ਗਰੁੜ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੀਨੇ 'ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਬਾਣ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹਥਿਆਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸੀਨੇ 'ਤੇ ਸੁੱਟੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤਪਦੇ ਬਾਣ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਏ; ਉਹ ਯੁੱਧ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਏ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ; ਵਿਸ਼ਣੂ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਗਹਿਰੀ ਸਾਂਸ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮਿਸ਼ੀਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਵੱਡੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਹਥਿਆਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸੀਨੇ 'ਤੇ ਚਲਾਇਆ; ਉਹ ਹਥਿਆਰ, ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ। ਉਹ ਹਥਿਆਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਭਿਆਨਕ ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਡਰਾਉਣੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੋਵੇਂ ਲਈ ਭਯੰਕਰ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਨਾਸਕਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਡਰੇ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਉਠੇ, "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਾਂਗ ਹੈ।" ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਰੱਖਿਆ, ਪ੍ਰਲਯ, ਗੁਪਤਤਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇੱਥੇ ਇਕ ਘਾਸ ਦਾ ਤੰਨਾ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਡਰ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ; ਉਹ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਦ-ਸ਼ੀਰਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਆਨੰਦਤ ਅਮਰ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਨਿਵਾਸ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ; ਉਹ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਓਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਰਤਨ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ, ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।