ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਰ ਰੋਜ਼, ਭਗਤਿ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ—from ਆਵਾਹਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦਾਇਗੀ ਤੱਕ—ਸਭ ਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਵੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਹਰ ਥਾਂ, ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਉੱਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਇਹ ਸਵਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੇਵਲ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਸਮਝਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।” ਫਿਰ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਮੁਖੋਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ: “ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਖੰਡ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਉਹ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅਖੰਡ ਅਤੇ ਖੰਡ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਅਖੰਡ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੈ। ਖੰਡ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਖੰਡ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਅਖੰਡ ਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਤੀ, ਜੋ ਖੰਡ ਹੈ, ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਤੱਤ ਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਦੇ ਅਰਥ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਨੰਦੀਕੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਤ ਸੰਤਕੁਮਾਰ ਨੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਨੰਦੀਕੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਧੀਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ—ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ—ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਸਕਾਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੜਾ ਹੀ ਗੁਪਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਉਚਾਰਿਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: “ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੂਪ ਤੇ ਅਖੰਡ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਖੰਡ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ, ਉਹ ਖੰਡ ਵੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਹਨ।” ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਜੀਵ ਹਨ ਤੇ ਖੰਡ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਨਿਰਣਯ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਹੈ। ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਸੀ, ਦੁਨੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਦੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਅੰਤਹਿਨ ਸਤੰਭ ਵਾਂਗ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਿੰਗ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਸਤੰਭ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਲਿੰਗ ਦਰਸਾਇਆ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਨਿਰਾਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਪਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਈ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ, ਜੋ ਸੱਪ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੂਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਜਾਣਨਹਾਰ ਸਨ, ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਸੈਜ ਉੱਤੇ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਇਥੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਲੈਟਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਉਠ, ਬੱਚਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਮਾਲਕ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।” “ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰੇ, ਉਹ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਤੇ ਮੂਰਖ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਆਏ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੇ: “ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ, ਆ ਬੱਚਿਆ, ਬੈਠ, ਇਹ ਸੀਟ ਲੈ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਉਂ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਕਿਉਂ ਅਸਮਾਨ ਹੈ, ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੁ? ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਵੱਲੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਬੱਚਿਆ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਇਸ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਰ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਮੇਰੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ, ਪਰ ਵਿਅਰਥ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਤੇ ਅਜੇਤੂ ਹੋਏ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: “ਸਿਰਫ਼ ਮੈਂ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਮੈਂ ਹੀ ਮਾਲਕ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਨਹੀਂ।” ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਦੋਵੇਂ ਅਮਰ ਵੀਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਹੰਸ ਤੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਗਰੁੜ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ‘ਚ ਆ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਅਸਧਾਰਣ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ। ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅਸਤਰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਕਦੇ ਬੇਅੰਤ ਅਸਤਰ ਤੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੜਾ ਹੀ ਅਚੰਭਤ ਸੀ।