ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਬਾਰਹ ਭਾਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਰੌਦ੍ਰ, ਵਿਨਾਇਕ, ਆਉਮਾ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਅਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਤੇਰਵਾਂ ਭਾਗ ਤੇਰਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ-ਏਕਾਦਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸਾ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਛੇ-ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ; ਸ਼ਤ-ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੋਟੀ-ਰੁਦ੍ਰ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਹਨ। ਸਹਸ੍ਰ-ਕੋਟੀ-ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਸਭ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਵਾਯਵੀਯ ਪੁਰਾਣ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ-ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੁੱਲ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਸਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਬੀ-ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਚੌਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ, ਤੀਜੀ ਸ਼ਤ-ਰੁਦ੍ਰ, ਚੌਥੀ ਕੋਟੀ-ਰੁਦ੍ਰ। ਪੰਜਵੀਂ ਆਉਮਾ, ਛੇਵੀਂ ਕੈਲਾਸਾ ਸੰਹਿਤਾ, ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਵਾਯਵੀਯ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਰੌਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜ ਸੌ, ਤੀਜੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਸੌ ਤੀਹ। ਸ਼ਤ-ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਕੋਟੀ-ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਪ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ; ਆਉਮਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ। ਕੈਲਾਸਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅਠਾਲੀ (1048) ਹਨ, ਅਤੇ ਵਾਯਵੀਯ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਬਿਆਲੀ (1042)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਵਾਯਵੀਯ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਦਿਆ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਪਰਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਮਵਾਨ, ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਦੇ ਪਥ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੋਵੇ। ਅਣੰਤ ਤਜ ਦੀ ਮਾਲਕ, ਮਹਾਨ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸਭਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਕਹਾਣੀ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਯੁੱਗ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਪਿਛਲਾ ਚਕ੍ਰ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਚਕ੍ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਰੰਭ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਏ, ਛੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡਾ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਉਠਿਆ—ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ "ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ", ਕੋਈ "ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ"—ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਚਤਮ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੈਤ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ, ਦੈਤ, ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ—ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਸਨ; ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ, ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਬਾਗਾਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ, ਪਹਾੜੀ ਝਰਨਿਆਂ ਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਝਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਵਨ ਨਾਮਕ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਤੂ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਦਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ। ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਝੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਸਤ ਭੌਰੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ, ਉੱਚੀ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਅੰਗਣ, ਬਾਲਕਨੀਆਂ, ਮਿਨਾਰਾਂ ਤੇ ਮੁੱਖ ਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਜਵਾਹਰਾਤਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੁੰਘਦਾ ਜਾਪਦਾ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀ ਸਭਾ ਸਮੇਤ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਜਾਂ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਦਿ ਪਿਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦੇਖਿਆ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਧ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਹਰ ਗਹਿਣੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਸੁਭਾਵ ਮ੍ਰਦੁ, ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੰਬੀਆਂ, ਦਿਵਯ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ। ਉਹ ਦਿਵਯ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ, ਦੈਤਾਂ ਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਮਰ, ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਬੋਲੇ: "ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤਿੰਨ-ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਰਚਨਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਬ੍ਰਹਮ, ਉੱਚਤਮ ਆਤਮਾ ਨੂੰ। ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ੇਪ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਤੇਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਵੀ ਅਪਰਿਵਰਤਿਤ ਰਹਿੰਦਾ। ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ, ਜੋ ਹਰ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਹਰ ਯੰਤਰ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਦਾ। ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਜਗਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵਿੱਛੋੜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।" "ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ, ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਦਾ, ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਹੇ ਆਦਿ ਪਿਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।