ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਛੋਟੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਮੁੱਖ ਹਨ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰਾਣ, ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਪੁਰਾਣ, ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ, ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਭਵਿੱਸ਼ ਪੁਰਾਣ, ਨਾਰਦੀਆ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਗਨੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਲਿੰਗ, ਵਰਾਹ, ਸਕੰਦ, ਵਾਮਨ, ਕੂರ್ಮ, ਮਤਸਯ ਤੇ ਗਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥਾ ਪੁਰਾਣ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਇਕ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਰਾਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਕੇ, ਮੋਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਣ ਲਵੇ। ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਬਤਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ: ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ, ਰੌਦ੍ਰ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੈਨਾਇਕ, ਔਮਾ, ਮਾਤ੍ਰਿ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਏਕਾਦਸ਼ਕ। ਫਿਰ ਕੈਲਾਸ, ਸ਼ਤ ਰੁਦ੍ਰ (ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਤ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ), ਸਹਸ੍ਰਕੋਟੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਤੇ ਵਾਯਵੀਯਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣ। ਇੰਝ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਰੌਦ੍ਰ, ਵੈਨਾਇਕ, ਔਮਾ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਤੇਰਵੀਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਏਕਾਦਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਸ਼ਤ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ, ਕੋਟੀ ਰੁਦ੍ਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਸਹਸ੍ਰਕੋਟੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਸਭ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਯਵੀਯਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ, ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ, ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਇੱਕ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ਿ ਵਿਆਸ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਚੋਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਚੌਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ, ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ, ਤੀਜੀ ਸ਼ਤ ਰੁਦ੍ਰ, ਚੌਥੀ ਕੋਟੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਪੰਜਵੀਂ ਔਮਾ, ਛੇਵੀਂ ਕੈਲਾਸ ਸੰਹਿਤਾ ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਵਾਯਵੀਯਾ ਹੈ। ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਰੌਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜ ਸੌ, ਤੀਜੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕਵੀਂ ਸੌ ਤੀਹ। ਸ਼ਤ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਕੋਟੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਹਨ, ਔਮਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ, ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅਟਾਲੀ, ਤੇ ਵਾਯਵੀਯਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਬਿਆਲੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਯਵੀਯਾ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੁੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਨਾਸਤਿਕ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਰੀਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਇਰਖਾ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਮੂਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਅਤਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਇਕ ਵੱਡਾ ਯੁੱਗ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਪਿਛਲਾ ਚੱਕਰ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਨਵਾਂ ਚੱਕਰ ਚੱਲਿਆ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਤੇ ਲੋਕ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਏ, ਤਦੋਂ ਛੇ ਵਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਚਰਚਾ ਹੋਈ—ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ', ਦੂਜਾ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ', ਪਰ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਮੂਂਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਾਂ, ਬਾਗਾਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ, ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਵਨ ਨਾਮਕ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ, ਸੁੱਚਾ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਸਤ ਭੌਰੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਥਾਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ, ਚਮਕਦਾਰ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਗਰੀ ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅੰਗਣ, ਛੱਜਿਆਂ, ਮਿਨਾਰਾਂ ਤੇ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਹਲ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਵੈਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਸਭਾ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸੁੱਚੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਹਰ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।