ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਣਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਭਗਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਤਰਕ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵਾਯੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼੍ਵੇਤਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣੇ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਚਾਰ ਵੇਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਨਿਆਯ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਪੁਰਾਣਾ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਯੁਰਵੇਦ, ਧਨੁਰਵੇਦ, ਗਾਂਧਰਵ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ—ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਹੈ, ਮੁਢਲਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਕਵੀ, ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਣੀ ਚਾਹੀ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅਨਾਦਿ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੁ) ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਮੱਝਲੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਰਖਵਾਲੇ ਬਣੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਾਣਾ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਦਾ ਸਮਰਨ ਕੀਤਾ। ਤੁਰੰਤ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਵੇਦ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਰ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪਾਲਕ ਹਨ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮੇ, ਹਰ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਘਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੁਵੈਪਾਇਨ ਨਾਮਕ ਹੋਏ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਦਵਿਆਸ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸੌ ਕਰੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੁਜਾ ਜਨਮਾ ਚਾਰ ਵੇਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ। ਵੇਦ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਦ ਡਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਥੋੜਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਪਾਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂ। ਪੁਰਾਣਾ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ: ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਲਯ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਮਨਵੰਤਰਾ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਥਾ। ਪੁਰਾਣਾ ਦਸ ਅਤੇ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਦਮ, ਵੈਸ਼ਨਵ, ਸ਼ੈਵ, ਭਾਗਵਤ, ਭਵਿਸ਼੍ਯ, ਨਾਰਦੀਆ ਅਤੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ। ਅੱਗੇ ਅਗਨਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਲਿੰਗ, ਵਰਾਹ, ਸਕੰਦ, ਵਾਮਨ, ਕੂর্ম, ਮਤਸਯ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣਾ ਚੌਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ, ਜੋ ਇਕ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਰਚਿਆ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਦੱਸੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਜਿਹੜੇ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣਾ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ: ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰ, ਰੌਦ੍ਰ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵੈਨਾਇਕ, ਔਮ, ਮਾਤ੍ਰੀ ਪੁਰਾਣਾ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਏਕਾਦਸ਼ਕ। ਫਿਰ ਕੈਲਾਸ, ਸ਼ਤ ਰੁਦ੍ਰ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਤ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ), ਸਹਸ੍ਰਕੋਟੀਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਯਵੀਯਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗ ਹਨ। ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਰੌਦ੍ਰ, ਵੈਨਾਇਕ, ਔਮ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਤੇ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ-ਏਕਾਦਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ, ਸ਼ਤ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ, ਅਤੇ ਕੋਟੀਰੁਦ੍ਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਹਸ੍ਰਕੋਟੀਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਸਮੂਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਨ। ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਾਯਵੀਯਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ; ਧਰਮ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣਾ, ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਕ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕੀਤਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣਾ ਚੌਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੱਤ ਭਾਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰ, ਦੂਜਾ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ, ਤੀਜਾ ਸ਼ਤ ਰੁਦ੍ਰ, ਚੌਥਾ ਕੋਟੀਰੁਦ੍ਰ, ਪੰਜਵਾਂ ਔਮ, ਛੇਵਾਂ ਕੈਲਾਸ ਸੰਹਿਤਾ, ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਵਾਯਵੀਯਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਭਾਗ ਹਨ। ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ, ਰੌਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਜ ਸੌ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਸੌ ਤੇ ਤੀਹ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣਾ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰਾਹੀਂ, ਹਰ ਜਨ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।