ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਦੋਖ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮੰਡਪ, ਦੁਆਰ, ਤੀਰਥ, ਮਠ, ਖੇਤ, ਉਤਸਵ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਧੂਪ ਤੇ ਦੀਵਾ ਆਦਿਕ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ, ਮਿਠਾਈਆਂ, ਪਕਵਾਨ, ਛਤਰੀ, ਝੰਡਾ, ਪੰਖਾ ਤੇ ਚੌਵਰ ਆਦਿ ਸਮੂਹ ਉਪਕਰਨ ਸਮੇਤ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਦੇਵੇ, ਸਮਰੱਥ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਤੇ ਪਾਠ ਕਰੇ। ਵੱਡੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਵਾਹਨ ਤੋਂ ਵਿਦਾਈ ਤੱਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਉਪਾਸਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੁਣਨਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਛੱਡ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਫਲਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਹਰ ਥਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੇਵਲ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੇਵਲ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਬੋਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਵਰੂਪ ਹਨ, 'ਅਖੰਡ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਉਹ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ 'ਖੰਡ' ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਖੰਡ ਤੇ ਅਖੰਡ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਅਖੰਡ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ ਤੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਏਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਖੰਡ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਸਦਾ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਖੰਡ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਲਿੰਗ ਜੋ ਅਖੰਡ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵ ਹਨ ਤੇ ਖੰਡ ਰੂਪ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਮੂਰਤੀ, ਜੋ ਖੰਡ-ਰੂਪ ਹੈ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਤੇ ਪਰਣਵ (ਓਮ) ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਵਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਤਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਮੁਨੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਹੋਰ ਅਧੀਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸੱਚਾ ਤੱਤ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਧੇ। ਇਹ ਬੜਾ ਹੀ ਗੁਪਤ ਤੇ ਉੱਤਮ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਬ੍ਰਹਮ ਸਵਰੂਪ ਹਨ ਤੇ ਅਖੰਡ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਖੰਡ ਹਨ। ਉਹਦਾ ਲਿੰਗ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ। ਪਰ, ਉਹ ਖੰਡ ਵੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜਾ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਨ ਤੇ ਖੰਡ ਰੂਪ ਹਨ। ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਉਪਾਸਨਾ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। "ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਮੈਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਮਹਾਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਦੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਲਾਮਤਲਾਬ ਸਤੰਭ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਉਸ ਸਤੰਭ ਰੂਪ ਲਿੰਗ ਤੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਨਿਰਾਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਨੁਕੂਲ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਪਰ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਜੋ ਸਰਪ ਰਾਜ ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਅਚਾਨਕ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਜਾਣਨਹਾਰ ਸਨ, ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਲੋਟਸ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਸਯਾ ਤੇ ਲੇਟਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ: "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਇਥੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਉੱਠ, ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਦੇਖ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਮਾਲਕ ਇਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।" "ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਲੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧੋਖੀ ਤੇ ਮੂਰਖ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਸ਼ਣੁ ਅੰਦਰੋਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਠੰਢੇ ਰਹੇ ਤੇ ਆਖਿਆ: "ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ, ਸੁਆਗਤ ਹੈ ਪੁੱਤਰ, ਬੈਠ ਜਾ, ਇਹ ਆਸਨ ਲੈ ਲੈ।" "ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਉਂ ਤਿੱਖਾ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਕਿਉਂ ਅਸਮਾਨ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਣੁ? ਵੱਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ ਤੇ ਤੂੰ ਇਸ ਦਾ ਰਖਿਆਕਾਰ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚੋਰ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।" "ਮੇਰੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੋਹਤੱਥ ਤੇ ਅਜੈਯੋਧਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ: "ਮੈਂ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਮਾਲਕ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਨਹੀਂ।" ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਦੋ ਅਮਰ ਨਾਇਕ, ਹੰਸ ਤੇ ਗਰੁੜ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਪਏ।