ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰੀ, ਸੂਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਸਨਾਈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉੱਚਾ ਉਪਾਯ ਦੱਸਿਆ—ਉਹ ਸੀ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਸਿਵ ਜੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹਿਆ: "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਾਯਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਰਥ 'ਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਹੇ ਸੂਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਉਪਾਯ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ, ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਤ੍ਰੈਯਾ—ਸ਼੍ਰਵਣ, ਸਤਿਕਾਰ, ਚਿੰਤਨ—ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਕਿਰਿਆ, ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਦੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਵੇ? ਸੂਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਤ੍ਰੈਯਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪੂਜਾ-ਸਾਮਗਰੀ ਲੈ ਆਵੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦੋਖ ਦੇ, ਉਹ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੰਡਪ, ਦਰਵਾਜਾ, ਤੀਰਥ, ਮੱਠ, ਖੇਤ, ਉਤਸਵ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਧੂਪ ਤੇ ਦੀਵਾ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਪਕਵਾਨ, ਛਤਰੀ, ਝੰਡਾ, ਪੰਖਾ, ਚੌਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਸਨਮਾਨ ਦੇਵੇ, ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ, ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਜਿਤਨਾ ਸਮਭਵ ਹੋਵੇ ਉਤਨਾ ਜਾਪ ਕਰੇ। ਵੱਡੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਹਰ ਰੋਜ਼, ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ। ਸਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੇ ਹੋਰ ਉਪਾਯ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਪੁਰਾਣੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਹਰ ਥਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਿਰਫ ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹਰ ਥਾਂ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਇਹ ਸਵਾਲ ਬੜਾ ਉੱਤਮ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੇਵਲ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਬੋਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਿਆ: ਸ਼ਿਵ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਹੈ, "ਅੰਗ-ਰਹਿਤ" ਕਹਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ "ਅੰਗ-ਸਹਿਤ" ਵੀ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਨ—ਅੰਗ-ਸਹਿਤ ਤੇ ਅੰਗ-ਰਹਿਤ। ਅੰਗ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅੰਗ-ਸਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੂਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ "ਬ੍ਰਹਮ" ਉੱਚਾ ਕਹਾਇਆ। ਦੋਵੇਂ—ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ—ਸਦਾ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਅੰਗ-ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਅੰਗ-ਰਹਿਤ ਲਿੰਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੀਵ ਹਨ, ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਮੂਰਤੀ, ਅੰਗ-ਸਹਿਤ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਜੀਵ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਦਾਂਤ ਦੀ ਸਾਰ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਨੰਦੀਕੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਇੰਝ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਧੀਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ, ਹਰ ਥਾਂ, ਪੁੱਛਿਆ। ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੁਣੀ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ—ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ—ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ੁਭਵਾਨ, ਮੇਰੀ ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਲਈ ਸੱਚਾ ਤੱਤ ਦੱਸੋ; ਇਹ ਉੱਚਾ ਸਵਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਦੱਸਾਂਗਾ: ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਤੇ ਅੰਗ-ਰਹਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ; ਤੇ ਉਹ ਅੰਗ-ਸਹਿਤ ਵੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੂਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜਾ ਲਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਜੀਵ ਹਨ, ਅੰਗ-ਸਹਿਤ, ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਇੰਝ ਹੀ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਵੈਦਕ ਨਿਰਣੈ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਲਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਅੰਗ-ਸਹਿਤ ਰੂਪ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਰਤਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਮ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਉਹੀ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਚਿਨ੍ਹਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਸੁਣੋ, ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਦੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹੰਕਾਰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਸਤੰਭ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਦਰਸ਼ਾਇਆ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਚਿਨ੍ਹਾ ਤੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ, ਸਤੰਭ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣਾ ਲਿੰਗ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਨਿਰਾਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਸੁਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸਰਪ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ, ਵੱਡੀ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਤਫਾਕ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਆਇਆ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੈਣ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ, ਸੋਹਣੇ ਵਿਛੌਣ 'ਤੇ ਪਏ, ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ: "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਇਥੇ ਆਦਮੀ ਵਾਂਗ ਪਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਉਠ, ਬੱਚੇ, ਵੇਖ ਮੈਨੂੰ, ਤੇਰਾ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਇਥੇ ਆਇਆ ਹੈ।" ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਤੇ ਮਾਲਕ ਆਉਣ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰੇ, ਉਹ ਧੋਖੀ ਤੇ ਮੂਰਖ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ, ਵੈਦਾਂਤਕ ਤੱਤ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਹਚਾਣ, ਸੂਤਾ ਨੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ।