ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਦਰਨੀਯ ਕੁਮਾਰਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਰਥ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸ੍ਰਵਣ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਉਪਾਇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮਨਨਾ ਵੀਦਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ। ਕੁਮਾਰਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਵੀ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਮਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਅਖੀਰਕਾਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਕਰੁਣਾਮਈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਆਦਰਨੀਯ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਉਤਸ਼ਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਾਇ ਦੱਸਿਆ: ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸ੍ਰਵਣ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੀਦਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨ ਉਪਾਇ ਮੈਨੂੰ ਸਵੈṁ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸੇ ਸਨ—"ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸ੍ਰਵਣ, ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਮਨਨ ਕਰ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਉੱਤਮ ਵਰਤਾਂਤ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਰਾਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਉਪਾਇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਐਸਾ ਕਰਮ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾ ਉੱਦਮ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਸ੍ਰਵਣ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਉਪਾਇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਯੋਗ੍ਯਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਨਿੱਤਨੇਮ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਭੇਟ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਨਾ ਧੋਖੇ ਦੇ, ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਲਿਆ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਭਾਵਨਾਪੂਰਵਕ, ਮੰਡਪ, ਦਰਵਾਜਾ, ਤੀਰਥ, ਮਠ, ਖੇਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਕਪੜਾ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਧੂਪ, ਤੇ ਦੀਵਾ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ, ਮਿਠਿਆਈਆਂ, ਛਾਤਾ, ਝੰਡਾ, ਪੱਖਾ, ਚਵਰ ਆਦਿਕ ਸਮੇਤ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰਾਜਸੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਣਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਜਿਤਨੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਉਤਨੀ ਜਪਾ ਕਰੇ। ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਵਾਹਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸਰਜਨ ਤੱਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ—even ਜੇ ਸ੍ਰਵਣ ਆਦਿ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ—ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਿਰਫ ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹਰ ਥਾਂ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁਣਯ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਿਰਫ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਹੀ ਸੱਚਾ ਉੱਤਰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਉਚਾਰਿਆ, ਜੋ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਵਰੂਪ ਹਨ, "ਨਿਰਵਿਕਾਰ" ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ "ਸਵਿਕਾਰ" ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਵਿਕਾਰ। ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਅਰੂਪ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੂਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ "ਬ੍ਰਹਮ" ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਲੋਕ ਸਦਾ ਹੀ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਤੱਤ ਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਦੇ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰਾਚਲ ਉੱਤੇ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਧੀਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲਕੜ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਵਰੂਪ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹਨ, ਉਹ "ਨਿਰਵਿਕਾਰ" ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਲਈ ਮਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇੰਜ ਹੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜਾ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰਤਾ ਤੁਸੀਂ ਉਚਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ। ਅਸਲਤਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, "ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਚੀਨ੍ਹੀ ਦੱਸੋ।" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, "ਸੁਣ, ਪਿਆਰੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਉੱਚਤਮ ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।" ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਂਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ—ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਨੰਤ ਸਤੰਭ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਿੰਗ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ, ਸਤੰਭ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣਾ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿਖਾਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਹੋਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਦੋਵਾਂ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ।