ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਦੀ ਬਾਤ ਦੱਸਦਿਆਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਸਭੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਅੱਗੇ ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਦੀ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਨਿਯਤ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ—ਮੱਥੇ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ। ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਾਉਣ ਦਾ ਮਾਪ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲਕੀਰ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਕੋਨਾਂ ਤੱਕ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਲਕੀਰ ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਖ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚੀ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ਨੌ-ਨੌ ਦੇਵਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲੀ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ‘ਅ’ ਅੱਖਰ, ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਧਰਮ, ਰਜੋ ਗੁਣ, ਰਿਗਵੇਦ, ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਹੋਮ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ‘ਉ’ ਅੱਖਰ, ਦੱਖਣੀ ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼ ਤੱਤ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਹੋਮ, ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਇਹ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਤੀਜੀ ਲਕੀਰ ਨਾਲ ‘ਮ’ ਅੱਖਰ, ਯਜਨਾ ਦੀ ਅੱਗ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਰਾਤ ਤੇ ਹਨੇਰਾ, ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਾਹਮਵੇਦ, ਤੀਜੀ ਹੋਮ ਅਤੇ ਖੁਦ ਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਵਰ! ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਇਹ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਕਿਹੜੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਬੱਤੀ (32), ਸੋਲ੍ਹਾਂ (16), ਅੱਠ (8) ਜਾਂ ਪੰਜ (5) ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਹਨ: ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਦੋਵੇਂ ਕੰਨ, ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ ਦੇ ਛਿੱਲ, ਮੂੰਹ, ਗਲਾ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ, ਕੋਹਣੀਆਂ, ਕਲਾਈਆਂ, ਦਿਲ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ, ਨਾਭੀ, ਦੋਵੇਂ ਅੰਡਕੋਸ਼, ਰਾਨਾਂ, ਟਖਨਿਆਂ, ਘੁੱਟਣਾਂ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ 32 ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਸੂ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਵਸੂ ਆਠ ਹਨ: ਧਰਤੀ, ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਭੋਰ ਅਤੇ ਜੋਤ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨ ਹਨ: ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਗਲਾ, ਦੋਵੇਂ ਮੋਢੇ, ਬਾਂਹਾਂ, ਕੋਹਣੀਆਂ, ਕਲਾਈਆਂ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ, ਪਿੱਠ ਆਦਿ। ਇਥੇ ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਕਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ, ਈਸ਼, ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਵਾਮਾ ਆਦਿ ਨੌ ਦੇਵੀਆਂ, ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕਮਾਰ ਵੀ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ, ਸਿਰ, ਵਾਲ, ਕੰਨ, ਚਿਹਰਾ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸੇ, ਦੋ ਰਾਨਾਂ, ਦੋ ਘੁੱਟਣਾਂ, ਦੋ ਪੈਰ ਅਤੇ ਪਿੱਠ—ਇਹ ਵੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਘਨੇਸ਼, ਵਿ਷्णੁ, ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਭੁ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਨਾਗ, ਨਾਗ-ਕਨਿਆ, ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਤੀਰਥ, ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਆਦਿ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ, ਗੁਪਤ ਸਥਾਨ, ਮੱਥਾ, ਦੋ ਕੰਨ, ਪਰਮ, ਦੋ ਮੋਢੇ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਨਾਭੀ—ਇਹ ਅੱਠ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ, ਸਿਰ, ਬਾਂਹਾਂ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਨਾਭੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਸਥਾਨ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮੇਂ, ਥਾਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਹੋ ਸਕੇ, ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੂਰਾ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਦੀ ਲਕੀਰ ਮੱਥੇ ਤੇ ਲਗਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ’ ਆਖ ਕੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਨਮਹ’ ਅਤੇ ਦੋ ‘ਈਸ਼ਾ’ ਅੱਖਰ ਦੋ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾ ਕੇ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ‘ਨਮਹ’ ਅਤੇ ਦੋ ਬੀਜ ਅੱਖਰ ਲਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਲਈ, ਉੱਤੇ ਉਮਾ ਤੇ ਈਸ਼ਾ ਦੇ ਲਈ, ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਗਿਆਨੀ ਸ਼ੈਣਕ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਨੂੰ ਰੁਦਰਾਖ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦੀ ਗੱਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਰੁਦਰਾਖ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼ ਜਾਂ ਜਪ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੁਦਰਾਖ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਦੱਸੀ ਸੀ।” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਦੇਵੀ! ਮਹੇਸ਼ਾਨੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਤੇਰੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰੁਦਰਾਖ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਹੇ ਮਹੇਸ਼ਾਨੀ! ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਿਵਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਯਮਤ ਅਤੇ ਕੰਬਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪਰਮਪਿਤਾ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਾਨੀ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਅਤੇ ਰੁਦਰਾਖ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।