ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਭ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਾ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰਾਧ, ਯਜ्ञ, ਪਾਠ, ਹੋਮ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਸਮ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉੱਚੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਫਲ ਤੇ ਪੁੰਨ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਫਲ ਭਸਮ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਸਮ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਭਸਮ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਾਏ ਬਿਨਾ ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਤਨਾ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ, ਕੁਆਰੀਆਂ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦীক্ষਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਉਹ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਵਰਤਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਆਮ ਕਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਇਕ ਰੁਦ੍ਰਾਖ ਲਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਨਾ ਲਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਫ਼ਸੋਸਜਨਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖੋ। ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਥਾ ਆਦਿ, ਲਗਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੱਕ, ਇਹ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੀ ਮਾਪ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਸਮ ਲੈ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉੱਚਾ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਲਕੀਰ ਲਈ ਨੌ-ਨੌ ਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਪਹਿਲੀ ਲਕੀਰ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ: ‘ਅ’ ਅੱਖਰ, ਘਰ ਦਾ ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਧਰਮ, ਰਜੋ ਗੁਣ, ਰਿਗਵੇਦ, ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਆਹੁਤੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ। ਦੂਜੀ ਲਕੀਰ ਵਿੱਚ ਹਨ: ‘ਉ’ ਅੱਖਰ, ਦੱਖਣੀ ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼ ਤੱਤ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਆਹੁਤੀ, ਇੱਛਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ। ਤੀਜੀ ਲਕੀਰ ਵਿੱਚ ਹਨ: ‘ਮ’ ਅੱਖਰ, ਯਜਨ ਅੱਗ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਰਾਤ ਤੇ ਹਨੇਰਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਾਮਵੇਦ, ਤੀਜੀ ਆਹੁਤੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਬਤੀ (32), ਸੋਲਾਂ (16), ਅੱਠ (8), ਜਾਂ ਪੰਜ (5) ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਹਨ: ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਦੋਵੇਂ ਕੰਨ, ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਦ, ਮੂੰਹ, ਗਲਾ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ, ਕੂਹਣੀਆਂ, ਕਲਾਈਆਂ, ਦਿਲ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ, ਨਾਭੀ, ਦੋਵੇਂ ਅੰਡਕੋਸ਼, ਰਾਨਾਂ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਗਿਟਕਿਆਂ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ। ਇਹ ਹਨ ਬਤੀ ਥਾਵਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਸੂ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਵਸੂ ਹਨ: ਧਰਤੀ, ਧਰੂਵ ਤਾਰਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਉਸ਼ਾ (ਸਵੇਰ), ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਲਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: ਸਿਰ, ਮੱਥਾ, ਗਲਾ, ਦੋਵੇਂ ਮੋਢੇ, ਬਾਂਹਾਂ, ਕੂਹਣੀਆਂ, ਕਲਾਈਆਂ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ, ਪਾਸੇ, ਅਤੇ ਪਿੱਠ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਕਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ, ਈਸ਼, ਨਾਰਦ, ਅਤੇ ਵਾਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੌਂ ਦੇਵੀਆਂ, ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕਵਾਂ (ਨਾਸਤਯ ਤੇ ਦਸਰਾ) ਵੀ। ਜਾਂ, ਸਿਰ, ਵਾਲ, ਕੰਨ, ਚਿਹਰਾ, ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਪਾਸੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਨਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਗੋਡਿਆਂ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ, ਅਤੇ ਪਿੱਠ—ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਘਨੇਸ਼, ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਭੂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਨਾਗ, ਨਾਗ-ਕਨਿਆ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ। ਅੱਠ ਥਾਵਾਂ ਹਨ: ਗੁਪਤ ਥਾਂ, ਮੱਥਾ, ਦੋਵੇਂ ਕੰਨ, ਉੱਚਾ ਥਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਮੋਢੇ, ਦਿਲ, ਨਾਭੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ, ਸਿਰ, ਬਾਂਹਾਂ, ਦਿਲ ਅਤੇ ਨਾਭੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਭਸਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ, ਥਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਭਗਤ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।