ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਜਾਗਰਤੀ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਅਜਨਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅਦਭੁਤ ਜਿਗਿਆਸਾ ਸੀ। ਉਹ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਐਸਾ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗਯ ਸੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜਦ ਤਕ ਤੇਰਾ ਸਾਥੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਤੂੰ ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਸ ਲਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸਿਆ, "ਮੈਂ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਹ ਚਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ—ਵੈਦਿਕ ਮਾਰਗ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉੱਤਮ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੋਖਸ਼ ਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।" ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਐਸਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਕੁਮਾਰ ਨੇ, ਜੋ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ, ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਮਨਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਦਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਵਿਚ ਸੀ, ਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ਦਇਆਲੂ ਪ੍ਰਭੂ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ—ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ, ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਮਨਨ, ਜੋ ਵੈਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਤ੍ਰੈ-ਸਾਧਨ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਦੱਸਿਆ—'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ੍ਰਵਣ ਆਦਿਕ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰ।' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁੰਦਰ ਵਿਮਾਨ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਇਹ ਉੱਤਮ ਪੁਰਾਣਕਥਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨ ਸਾਧਨਾਂ—ਸ੍ਰਵਣ ਆਦਿਕ—ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਾਧਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਐਸਾ ਕਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?" "ਜੇ ਤਿੰਨ ਸਾਧਨ (ਸ੍ਰਵਣ ਆਦਿਕ) ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਫ਼ ਦਿਲੋਂ, ਬਿਨਾਂ ਧੋਖੇ ਦੇ, ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਲ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਤੀਰਥ, ਮਠ, ਖੇਤ, ਉਤਸਵ, ਕਪੜਾ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਧੂਪ ਤੇ ਦੀਵਾ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰੇ।" "ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਮਿੱਠੇ ਪਕਵਾਨ, ਛਤਰੀ, ਝੰਡਾ, ਪੱਖਾ, ਚਵਰ ਆਦਿ ਸਾਜ-ਸਮਾਨ ਸਮੇਤ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰਾਜਸੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇਵੇ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਜਪ ਕਰੇ। ਭਾਵ ਭਰ ਕੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਵਾਹਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸਰਜਨ ਤੱਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰੇ।" "ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸ੍ਰਵਣ ਆਦਿਕ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ।" "ਹਰ ਥਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਮਾਤ੍ਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹਰ ਥਾਂ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਸੱਚਾ ਉੱਤਰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਉਚਾਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਮੁਖੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ: ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ 'ਨਿਰਵਿਕਾਰ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ 'ਸਵਿਕਾਰ' ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਸਵਿਕਾਰ—ਹਨ। ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।" "ਸਵਿਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੂਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਬ੍ਰਹਮ'—ਸਰਵੋਚ—ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।" "ਇਸ ਲਈ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਲਿੰਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ।" "ਸਵਿਕਾਰ ਮੂਰਤੀ (ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ) ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹਨ।" "ਇਹ ਤੱਤ ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਸਾਰ ਤੇ ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮੰਦਰਾਚਲ ਉੱਤੇ ਇੰਝ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।" "ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਹੋਰ ਆਧੀਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ, ਹਰ ਥਾਂ, ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ।" "ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁਣੀ ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਅਸਲ ਤੱਤ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਸਕਾਂ। ਇਹ ਅੱਤ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਗੁਪਤ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ: ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹਨ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਹੀ ਸਾਰੇ ਵੈਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ। ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਵਿਕਾਰ ਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਸਵਿਕਾਰ—ਹਨ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜਾ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਤੇ ਸਵਿਕਾਰ ਹਨ—ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।" "ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਵੈਦਿਕ ਨਿਣੈ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ; ਜਦ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।" "ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਮ ਤੱਤ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਲਿੰਗ, ਮੂਰਤੀ ਆਦਿ—ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।