ਧਰਮਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗੰਗਾ ਵਰਗੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਵੀ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝੋ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤ ਕਰੋੜ ਮਹਾਨ ਮੰਤ੍ਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਅਕ੍ਸ਼ਰੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਧਾਰੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੂਰਖਿਆਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਉਹ ਹਰ ਸੁਖ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਅਕਾਸ਼ੀ ਰਥ 'ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਸੌ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੌ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਆਖਿਰਕਾਰ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਾਈ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭੀ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਵਿਭੂਤੀ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਧ, ਯਜ੍ਯ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਲਗਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਭਾਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਫਲ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਫਲ ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਵਿਭੂਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਭੂਤੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਭੀ ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਜਪ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਉਤਨਾ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ, ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਰਤਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵੀ ਰੁਦਰਾਖ਼ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫਲਹੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਰਾਜ਼ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ਿ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਥਾ ਆਦਿ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਭੌਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭੌਹਾਂ ਦੇ ਛੋੜ ਤੱਕ, ਇਹ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਦੀ ਮਾਪ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਅਨਾਮਿਕ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਤੀ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਲਈ ਨੌ ਨੌ ਦੇਵਤੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਲਈ—ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਪਹਿਲੀ ਰੇਖਾ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ: 'ਅ' ਅੱਖਰ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਅੱਗ, ਧਰਤੀ, ਧਰਮ, ਰਜੋ ਗੁਣ, ਰਿਗਵੇਦ, ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ। ਦੂਜੀ ਰੇਖਾ ਲਈ: 'ਉ' ਅੱਖਰ, ਦੱਖਣੀ ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼ ਤੱਤ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਆਹੁਤੀ, ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ। ਤੀਜੀ ਰੇਖਾ ਲਈ: 'ਮ' ਅੱਖਰ, ਯਜਨ ਅੱਗ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਰਾਤ ਅਤੇ ਹਨੇਰਾ, ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਾਮਵੇਦ, ਤੀਜੀ ਆਹੁਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਵਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਪਤਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਸੁਣ—ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਹਨ: ਕੁੱਲ ਬੱਤੀ (32), ਜਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ (16), ਜਾਂ ਅੱਠ (8), ਜਾਂ ਪੰਜ (5) ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ, ਨੱਕ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਮੂੰਹ, ਗਲ੍ਹ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ, ਕੋਹਣੀਆਂ, ਕਲਾਈਆਂ, ਦਿਲ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ, ਨਾਭੀ, ਦੋਵੇਂ ਵੰਨ, رانਾਂ, ਗਿੱਟਿਆਂ, ਗੁੱਟਿਆਂ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ। ਇਹ ਹਨ ਬੱਤੀ ਊੱਚੇ ਸਥਾਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲ ਅਤੇ ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਤੱਤ ਵੀ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਉਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼—ਇਹ ਅੱਠ ਵਸੂ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਸਥਾ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।