ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਤਸੰਗਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਤਤ ਜਪ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਨ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭੀ ਮਹਾਂਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰਤਾਵਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਉਹ ਕਥਾ ਸੂਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯ ਵਿਅਾਸ, ਜੋ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤੱਟ ਉੱਤੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਉਤਕੰਠਾ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਅਚਾਨਕ, ਸੰਤ ਸੰਤਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਬੜੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿਚ ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਉਤਰੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਅਜਨਮਾ, ਚਿਰਕਾਲੀ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਵੀਂਦਿਆਂ ਹੋਏ, ਬੜੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮਹਿਮਾਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ, ਪਾਣੀ ਪਲਾਇਆ, ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੁਲਾਏ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਤਕੁਮਾਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਡੂੰਘੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ਿ, ਜੋ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਧਰੋ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਥੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਤਪਸਿਆ ਕਿਸ ਲਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸਿਆ: “ਮੈਂ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਹ ਚਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ, ਵੈਦਿਕ ਮਾਰਗ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਮੈਂ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।” ਜਦੋਂ ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਇਉਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸੰਤਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਨਿਸਚਿਤ ਕਾਰਣ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਸੁਣਨ, ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਮਾਰਗ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੈਦਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਹੋਰ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਉਲਝ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਅਡੋਲ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਮਹਾਨ ਭਗਵਾਨ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ਦਇਆਲੂ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ—ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸੁਣਨ, ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੈਦਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਦੱਸੇ: ‘ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੁੰਦਰ ਵਿਮਾਨ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਲੋਕ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣਾ ਉੱਤਮ ਵਰਤਾਂਤ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣ ਲਿਆ। ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣੀ ਮਾਰਗ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ—ਸੁਣਨ, ਸਤੁਤੀ, ਚਿੰਤਨ—ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਐਸਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਉਸਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਦੋਖ ਦੇ, ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਯੋਗ ਹੈ। ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਪੰਡਾਲ, ਦਰਵਾਜਾ, ਤੀਰਥ, ਮਠ, ਖੇਤ, ਉਤਸਵ, ਕਪੜਾ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਧੂਪ, ਅਤੇ ਦੀਵਾ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ, ਸਾਕ, ਛਤਰੀ, ਝੰਡਾ, ਪੱਖਾ, ਚਵਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਾਜ-ਸਮਾਨ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰਾਜਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣੇ, ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਉਤਨੀ ਜਪ-ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਵਾਹਨ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਰਜਨ ਤੱਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਵਿਚ ਭਗਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੁਣਨ ਆਦਿ ਤਿਆਗ ਵੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਿਰਫ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹਰ ਥਾਂ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬੜੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਉੱਤਰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਮੁਖੋਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ: ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ, ‘ਨਿਰਵਿਕਾਰ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ‘ਸਵਿਕਾਰ’ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਵਿਕਾਰ ਹਨ। ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਸਵਿਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੂਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ‘ਬ੍ਰਹਮਣ’—ਸਰਵੋਚ—ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਹੋਰ ਸਭ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਜੀਵ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਮੌਨ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਭ ਜੀਵ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮੰਦਰਾਚਲ ਉੱਤੇ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਤਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਧੀਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਦੀ ਆਈ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਮੇਰੇ ਚੰਗੇ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਤੱਤ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਮਾਰਕ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਸਾਰੇ ਵੈਦਾਂ ਵਿਚ ਪੂਜਾ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਵਿਕਾਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਵਿਕਾਰ ਸਰੂਪ ਹਨ।