ਮਹਾਨ ਸੱਤਵਗੁਣੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਭਸਮ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸ਼੍ਰੌਤ, ਸਮਾਰਤ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ। ਭਾਵੇਂ ਘੱਟ ਭਸਮ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਵਰਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੌਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਤ ਭਸਮ ਸਿਰਫ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਸਭ ਲਈ ਲੋਕਿਕ ਭਸਮ ਹੀ ਉਚਿਤ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਈ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਬਿਨਾ ਹੀ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਾਂ ਦੇ ਉਲੇ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਜੋ ਭਸਮ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਭਸਮ 'ਆਗਨੇਯ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਸਮ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਈ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਾਬਾਲ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ 'ਅਗਨਿ' ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਇਸ ਭਸਮ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਬਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਲਈ, ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੰਪਰਦਾਏਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਭਸਮ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੀ ਲਗਾਉਣੀ, ਭਾਵੇਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼্ণੁ, ਉਮਾ ਦੇਵੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਅਪਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ—ਸਭ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਸੁਧ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸੁਧ, ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਭਸਮ ਦਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਜਾਤ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਰ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਕੋਟੀਆਂ ਕਲਪਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਉਲਟਾ ਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਸ਼ਰਵਨੁ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾਉਣ ਵਲ ਤੀਬਰ ਵੈਰ ਭਾਵ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਭਸਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਚਿੱਟੀ ਭਸਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੀ ਭਸਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾਇਆ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਨ ਉੱਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਸਮ ਨਾਲ ਨਾ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਛੇ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਪਰ ਜਦ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਗਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਉੱਚ ਜਾਤ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੀਚ, ਹਰ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ਼ਾ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਹੋਵੇ, ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਤਿਤ—ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਭੂਤੀ (ਭਸਮ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਦਾ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਭ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਯਜਨ ਸਦਾ ਉਪਸਥਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਜੀਵ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਫੇਰ ਜੇ ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਹੀ ਕਹਿਣਾ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਭੂਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਅਚਾਨਕ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਸਮ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ; ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਛੇ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਸਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਸਮ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾ ਕੇ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਭਸਮ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅਦਬ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਭਸਮ ਦਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਸਮ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਰੇਖਾ ਚੰਡਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਖ਼ਤਰੀ, ਜੇ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਮਾਨਸਤੋਕੇਨਾ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤਿਤ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਭਸਮ ਲਗਾਉਣ; ਵੈਸ਼ 'ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ' ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ 'ਪੰਚਾਅਕਸ਼ਰ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲਗਾਵੇ। ਹੋਰਾਂ, ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਈ ਤ੍ਰਿਅੰਬਕ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ। ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਲਈ ਅਘੋਰ ਮੰਤ੍ਰ, ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਲਈ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਣੇ ਹਨ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਤ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਉਪਰ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ 'ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ' ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਧਿਆਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਈਸ਼ਾਨ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲਗਾਵੇ। ਭਸਮ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾਤ ਵਲੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਭਸਮ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਭਸਮ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਓਨੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ, ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਔਰਤਾਂ, ਵਿਧਵਾਵਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਲਈ ਵੀ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਾਂ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵੀ—ਜੋ ਭਸਮ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭੜਕਾਈ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਸਮ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਧਾਰਣ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।