ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ੌਨਕ ਜੀ, ਜੇਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਖ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਚੁੱਕ ਲਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪਾਪ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਸੱਚਾ ਜ਼ਰੀਆ ਸ਼ਿਵ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਹੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੰਬੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ! ਮੈਂ ਇਕ ਹੀ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿਆਂ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਐਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਐਸਾ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਸ਼ਿਵ ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਇੰਦਰਦੁਯੁਮਨ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਸੀ, ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਦੁਜੀ ਦੋਵਜਾਤੀ ਇਸਤਰੀ ਵੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਾਪੀ ਸੀ, ਸ਼ਿਵ ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੋਵਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਰਾਖ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਬੜੀ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਕ ਨੂੰ “ਮਹਾਨ ਰਾਖ” ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ “ਛੋਟੀ ਰਾਖ”। ਮਹਾਨ ਰਾਖ ਦੇ ਕਈ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਖ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ: ਸ਼੍ਰੌਤ, ਸ੍ਮਾਰਤ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ। ਛੋਟੀ ਰਾਖ ਵੀ ਕਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੌਤ ਅਤੇ ਸ੍ਮਾਰਤ ਰਾਖ ਸਿਰਫ਼ ਦੋਵਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਭ ਲਈ ਲੌਕਿਕ ਰਾਖ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੈ। ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੋਵਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਸਿਖਾਈ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਲਗਾਉਣੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੋਬਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਬਣੀ ਰਾਖ ਨੂੰ “ਆਗਨੇਯ” ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਉਪਯੋਗ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਜਾਣੂ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਰਾਖ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਈ ਲੈਣ। ਜਾਬਾਲ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ “ਅਗਨਿ” ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਰਾਖ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਲਈ, ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਮੰਤਰ ਦੇ, ਜਾਬਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਦੀ ਲਗਾਉਣੀ, ਚਾਹੇ ਭੁੱਲੀ-ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਛੱਡਣੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ—ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਉਮਾ ਦੇਵੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵੀਆਂ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆੜੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋਣ, ਚਾਹੇ ਸੁਧ ਜਾਂ ਅਸੁਧ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਰਾਖ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਲਣ ਜਾਤ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ। ਪਰ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਛੁੱਟਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰੋੜਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਉਲਟ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਗਾਉਣ ਵਲ ਵੱਡੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗ ਦੀ ਰੀਤ ਕਰਕੇ ਰਾਖ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਚਿੱਟੀ ਰਾਖ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੀ ਰਾਖ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਰਾਖ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤੇ, ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਪਰ ਜਦ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਗਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੀਚ, ਜੇ ਉਹ ਹਰ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਦਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਸਵੇਰ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਪਤਿਤ ਹੋਵੇ—ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਭੂਤੀ (ਰਾਖ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਯਜਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਜੀਵ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਉਹ ਪਾਪੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਫਿਰ ਜੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਵੱਖਰੀ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਭੂਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਖ ਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਰਾਖ ਲਾਉਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਜਾਤੀ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਰੀਤ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਲਗਾ ਕੇ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ, ਰਾਖ ਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜਿਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰਾਖ ਦਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ, ਉਸਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ, ਰਾਖ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸਿਆਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਚੰਡਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।