ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਕਰਕੇ, ਧਿਆਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਾਲੋਕਯ ਆਦਿ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ, ਆਤਮਿਕ ਉੱਚਾਈਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਹ ਤੇ, ਸਰੀਰਕ ਰੋਗ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਠਿਨਾਈ ਸਹਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਖਿਰਕਾਰ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: "ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ? ਜਪ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਇਹ ਸੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸੋ।" ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਤਰਕ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਨਾਮ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗੁਣ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਵੇਰਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਚਿੰਤਨ ਅਭਿਆਸ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉੱਤਮ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਗੀਤ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਜਾਂ ਬੋਲ ਵਿਚ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਮਧੁਰ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸਤੁਤੀ—ਇਹ ਜਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੱਧਮ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਜਿਸ ਵੀ ਸਾਧਨ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਣਨ—ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਰਤ ਦੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਗਲਵੱਕੜੀ—ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਪ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਆਖਿਰਕਾਰ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਕਿਰਪਾ ਭਰੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੱਸੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯ ਵਿਅਾਸ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਢੇ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਸੰਯੋਗ ਵਸ਼, ਸੰਤ ਕੁਮਾਰਾ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਚਮਕਦਾਰ ਰਥ ਵਿਚ ਆਏ ਤੇ ਵਿਅਾਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਵਿਅਾਸ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਨਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਓਹਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਅਾਸ ਨੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਧੋਵਾਏ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਯੋਗ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਤ ਕੁਮਾਰਾ ਨੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਬਣਾਕੇ, ਤੂੰ ਤਪ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਕੁਮਾਰਾ ਦੇ ਸਵਾਲ 'ਤੇ, ਵਿਅਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ: "ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖ, ਮੈਂ ਵੈਦਿਕ ਰਸਤੇ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਪਰ, ਗੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਮੋਖ ਦੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ—ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੋਖ ਲਈ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਅਾਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਸੰਤ ਕੁਮਾਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਖ ਦਾ ਨਿਸਚਿਤ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ: "ਸੁਣਨ, ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਮਾਰਗ ਹਨ, ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਹਨ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।" ਕੁਮਾਰਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਵੀ ਹੋਰ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝ ਗਿਆ ਸੀ; ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਨੰਦੀਕੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਦਯਾਲੂ ਤੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੋਖ ਦਾ ਉੱਤਮ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ: "ਸੁਣਨ, ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ—ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ—ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।" ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪ ਦੱਸੇ: "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੁਣਨ ਆਦਿ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਕਰ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਨੰਦੀਕੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਰਥ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਾਸਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਹੇ ਸੂਤ, ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ—ਸੁਣਨ, ਜਪ, ਧਿਆਨ—ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੁਣਨ-ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਜਤਨ, ਮੁਕਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੁਣਨ-ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭਗਤੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਮਗਰੀ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਠੱਗੀ ਬਿਨਾ, ਉਹ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਸਮਗਰੀ ਭੇਟ ਕਰੇ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਪੰਡਾਲ, ਦਰਵਾਜਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਮਠ, ਖੇਤ, ਤਿਉਹਾਰ, ਕਪੜਾ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਧੂਪ, ਤੇ ਦੀਵਾ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ, ਕੇਕ ਤੇ ਸਾਈਡ-ਡਿਸ਼, ਛਤਰੀ, ਝੰਡਾ, ਪੰਖਾ, ਚੌਰੀ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰਾਜਸੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇਵੇ, ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਜਪ ਜਿੰਨਾ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕੇ, ਕਰੇ। ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਹਰ ਰੋਜ਼, ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਤੱਕ, ਵਿਧੀਆਂ ਅਦਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸੁਣਨ-ਆਦਿ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੁਰਾਣੇ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅਚੰਭਤ ਹੈ; ਇਸ ਬਾਰੇ, ਕੇਵਲ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਜੋ ਕਹਿਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਮੂਹੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ: "ਸ਼ਿਵ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਹੈ, 'ਅੰਗ-ਰਹਿਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਪਰ, ਉਹ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਅੰਗ-ਸਹਿਤ' ਵੀ ਹੈ। ਅੰਗ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਲਿੰਗ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਅੰਗ-ਸਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੂਰਤੀ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਬ੍ਰਹਮ'—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁਚ, ਲੋਕ ਸਦਾ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅੰਗ-ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਲਿੰਗ ਜੋ ਅੰਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜੀਵ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ। ਮੂਰਤੀ, ਜੋ ਅੰਗ-ਸਹਿਤ ਹੈ, ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਹੈ; ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜੀਵ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ, ਸੁਣਨ, ਜਪ, ਧਿਆਨ, ਤੇ ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅੰਤਮ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।