ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ਮਨ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ, ਯਾਨੀ ਇਹੀ ਰਸਤਾ, ਸਭ ਉੱਚੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ—ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਉਥੇ ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਣਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਨਾ, ਫਿਰ ਪਾਠ, ਤੇ ਫਿਰ ਚਿੰਤਨ—ਤਾਂ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਲੋਕਯ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰਕ ਰੋਗ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਕੁਝ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰਕੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੰਗਲ ਹੀ ਮੰਗਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ, "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਚਿੰਤਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੀਏ? ਸੁਣਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਪਾਠ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿ, ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਾਮ, ਰੂਪ, ਲੀਲਾ, ਗੁਣ ਆਦਿਕ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਪਾਠ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਸਮਰੱਥਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ, ਗੀਤ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਜਾਂ ਸਾਧਾਰਣ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ, ਮਹਿਮਾ, ਰੂਪ, ਲੀਲਾ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਪਾਠ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੱਧਮ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸਾਧਨ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਸੰਬੰਧੀ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਫ਼ੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣਨਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸੁਣਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਪਾਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਿੰਤਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਬਾਰੇ, ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਕਿਆ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਵਿਆਸ, ਜੋ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਾ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੰਨਤਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਬੜੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਨ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਵਿਮਾਨ 'ਚ ਉਥੇ ਆ ਗਏ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਜਦ ਜਾਗੇ ਤਾਂ ਅਜਨਮੀ ਸੰਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਉਚਿਤ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਸੰਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਤਤ੍ਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਇੱਥੇ, ਸ਼ਿਵ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?" ਇਸ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸੀ: "ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੈਂ ਵੇਦ ਮਾਰਗ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਫਿਰ ਵੀ, ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਵਾਕਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।" ਜਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ—ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸੁਣਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹਨ।" "ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉੱਚਤ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸਿਆ—ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸੁਣਨਾ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨੀ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੇ: 'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੁਣਨਾ ਆਦਿ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਰ।' ਫਿਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਮਾਨ 'ਚ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਵਾਕਿਆ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ।" ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੁਣਨਾ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ, ਬਿਨਾ ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਦੇ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੁਣਨਾ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਤ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸਮਰੱਥ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਭੇਟ ਸਮੱਗਰੀ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਹੋ ਕੇ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਮੰਡਪ, ਦੁਆਰ, ਤੀਰਥ, ਮਠ, ਖੇਤ, ਉਤਸਵ, ਕਪੜਾ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾ, ਧੂਪ, ਦੀਵਾ ਆਦਿ ਭੇਟ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਅੰਜਨ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ, ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਭੋਜਨ, ਛਤਰੀ, ਝੰਡਾ, ਪੰਖਾ, ਚਵਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸਾਜ-ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰਾਜਸੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣੇ, ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ, ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਤਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਵਾਹਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸਰਜਨ ਤੱਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰੀਤ ਨਿਭਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਸੁਣਨਾ ਆਦਿ ਤਿਆਗ ਵੀ ਦਿਤਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਮਹਾਦੇਵ ਹੀ ਸੱਚ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ: "ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਹਨ, 'ਨਿਰਵਿਕਾਰ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ 'ਸਵਿਕਾਰ' ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹਨ—ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਿਰਰੂਪ। ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕਤ੍ਰਿਤ ਹੈ।