ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮਹਾਨ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵਗਿਆਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਉੱਚਤਮ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਰੁਦ੍ਰ, ਹਰੀ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤਰਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਤਰਸ ਵੀ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਭਗਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦਇਆ ਭੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਬੀਜ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਜਜਨਮੇ, ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਓ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਯਜਨ ਕਰੋ। ਉਸ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ, ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕੜ ਕੀ ਹੈ? ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਤਰੀਕਾ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉਪਾਸਕ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਲਕੜ ਹੈ, ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸਥਿਰ ਫਲਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਉਪਾਸਕ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਫਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਆਸਥਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤਰੀਕੇ ਅਨੇਕ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਸਿੱਧਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਰ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੂਲ ਤੇ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਕੰਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰੋ। ਮਨ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣੋ, ਉਚਾਰੋ, ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀਅ ਅਧਿਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚੇ ਲਕੜ ਵੱਲ ਵਧੋ, ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼੍ਰਧਾ ਰੱਖੋ। ਲੋਕ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਥੇ-ਕਿਥੇ ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸੁਣਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਬਾਕੀ—ਉਚਾਰਣ ਤੇ ਚਿੰਤਨ—ਆਪੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਸਾਲੋਕਯ ਆਦਿਕ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਸਹਿ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: "ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਚਿੰਤਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਣਨਾ? ਉਚਾਰਣ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਇਹ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ: "ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ, ਵਜੀਬ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਰੂਪਾਂ, ਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਉਚਾਰਣ ਆਦਿ—ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਨ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਸਿਖਰ ਹੈ। ਗੀਤ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਜਾਂ ਸਿੱਧੀ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਉਚਾਰਣ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮੱਧਮ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਚਨ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਣੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀ ਦੀ ਖੇਡ-ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਚੰਬੜਨਾ—ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾ ਸੁਣਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਚਾਰਣ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਿੰਤਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਲਈ, ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਘਟਨਾ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਮੇਰੇ ਅਚਾਰਯਾ ਵਿਆਸ, ਜੋ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਉੱਤਮ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਉਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਸੰਤ ਕੁਮਾਰਾ, ਜੋ ਸੁਖੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰਥ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਏ ਵਿਆਸ ਨੇ, ਉਸ ਅਜੰਮੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ—ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ। ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੰਤ ਕੁਮਾਰਾ ਨੇ, ਜੋ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਡੂੰਘੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਇੱਥੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਲਕੜ ਲਈ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਉੱਤੇ, ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸੀ: "ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੈਂ ਵੇਦ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਚਿੱਤਰ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ ਨੇ ਸੰਤ ਕੁਮਾਰਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ, ਜੋ ਸਮਰਥ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਾਰਨ ਦੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸੁਣਨਾ, ਵਡਿਆਈ ਕਰਨੀ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਹਨ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਭੀ ਭਟਕਦਾ ਸੀ, ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ; ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਉਹ ਦਇਆਵਾਨ, ਸਭ ਦੇ ਗਵਾਹ, ਤੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸਿਆ: ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸੁਣਨਾ, ਵਡਿਆਈ ਤੇ ਚਿੰਤਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਮਨਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਦੱਸੇ: 'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੁਣਨਾ ਆਦਿ ਅਭਿਆਸ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਰ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਨੰਦਤ ਹੋ ਕੇ, ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੁੰਦਰ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣਾ ਚੰਗਾ ਕਹਾਣੀ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: "ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ—ਸੁਣਨਾ, ਉਚਾਰਣ, ਚਿੰਤਨ—ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਅਮਲ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯਤਨ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ: "ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਸੁਣਨਾ, ਉਚਾਰਣ, ਚਿੰਤਨ, ਜਾਂ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।