ਸਭ ਸਾਧੂ-ਸੰਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਇਹ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਨਿੱਕਸ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਈ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੰਮ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਛੇ ਕੌਲਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਉਠਿਆ—"ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ"—ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹਨ, ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਭਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਹੋ, ਹਰ ਕਾਰਣ ਦੇ ਮੂਲ ਹੋ।" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਅਤਿਅਤਿਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਮਨ ਤੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ?" "ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਮਹਾਦੇਵ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਗਤ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਰੁਦ੍ਰ, ਹਰੀ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਸ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ।" "ਉੱਚੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਭੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਬੀਜ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾਓ, ਹੇ ਦੁਜਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਲੰਮਾ ਯੱਗ ਕਰੋ।" "ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਦਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਰ, ਕਰਮ ਤੇ ਉਪਾਇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਹੁਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕੜ ਕੀ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਮ ਤਰੀਕਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉਪਾਸਕ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" "ਲਕੜ ਸ਼ਿਵ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ; ਉਪਾਇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ; ਉਪਾਸਕ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸਥਾਈ ਫਲਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।" "ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਫਲ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨਾ।" "ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਪਾਇ ਅਨੇਕ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਿੱਧਾ ਸਿਖਾਏ ਹਨ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰ ਤੇ ਉਪਾਇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਕਾਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ, ਬੋਲ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨਾ।" "ਮਨ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਪਾਇ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ, ਉਚਾਰਨਾ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਇਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚਾ ਲਕੜ ਹਾਸਲ ਕਰੋ, ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕੇਵਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਉਸ 'ਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਥੇ ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ ਸੁਣਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਫਿਰ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਦਮ ਦਰ ਕਦਮ ਚਿੰਤਨ ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਲੋਕ ਆਦਿ ਪੜਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।" "ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿਗਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਤਕਲੀਫ਼ ਸਹਿ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਖਰਕਾਰ, ਸ਼ੁਭਤਾ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਇਸ 'ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਚਿੰਤਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਣਨਾ? ਉਚਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" "ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਤਰਕ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਤੇ ਨਾਂਵਾਂ ਦੀ, ਲਛਣਾਂ, ਰੂਪਾਂ, ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਤਤ ਭਾਵਨਾ—ਪੂਜਾ, ਉਚਾਰਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਨ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਉਤਮ ਉਪਾਇਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਮੁੱਖ ਹੈ।" "ਗੀਤ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸਧਾਰਣ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਦੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਲਛਣਾਂ, ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀ ਰਸਪੂਰਨ ਸਿਫਤ—ਇਹ ਉਚਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮੱਧਮ ਉਪਾਇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਵੀ ਸਾਧਨ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀ ਦਾ ਖੇਡਾਂ ਭਰਿਆ ਅਲਿੰਗਨ—ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੈ।" "ਸਜਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਰਾਹੀਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ, ਤੇ ਜਦ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਚਿੰਤਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਿਰ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।" "ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਵਿਆਸ, ਜੋ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਉਤਕੰਠਾ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।" "ਉਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਯਾਦਵਾਸਤਵ, ਸੰਤ ਸੰਤਕੁਮਾਰ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਅਸਮਾਨੀ ਰਥ 'ਚ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ।" "ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਤੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਅਜਨਮੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।" "ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਯੋਗ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਬੋਲ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ—" "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ! ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਬਣਾਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਲਈ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਮਾਰ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੰਨਤ ਦੱਸੀ: ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖਸ਼, ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵੇਦ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੱਭਣ ਯੋਗ ਹਨ।" "ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ ਬਣ ਕੇ ਵੀ, ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।" "ਮੁਕਤੀ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਹ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਵਿਆਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਦਰਨੀਯ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ, ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਾਰਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।" "ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸੁਣਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨੀ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਉਪਾਇ ਹਨ, ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਭੀ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੋਰ ਉਪਾਇਆਂ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ; ਅਡੋਲ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਤਪ ਕੀਤਾ।" "ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਆਦਰਨੀਯ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਉਹ ਦਇਆਲੁ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਦੇ ਸाक्षੀ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।