ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ਜਦੋਂ ਸਾਰਿਆਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ, ਤਾਂ ਸੁਤ ਜੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬੋਲੇ, "ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਵਰੋ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਨਿਰਮਲ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਪੁਰਾਣ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਚਕ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਛੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕੁਲਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਮਤਭੇਦ ਉਠਿਆ—'ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ'—ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ, ਕੋਲ ਪੁੱਛਣ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, 'ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੋ, ਹਰ ਕਾਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ। ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਦਿ, ਅਤਿਤ ਅਤੇ ਅਗੋਚਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਬੋਲ ਅਤੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ? ਜਿਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ?' ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਨਾਥ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਰੁਦ੍ਰ, ਹਰੀ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵੀ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਜੰਮਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੂਰ ਤੇ ਅੰਕੂਰ ਤੋਂ ਬੀਜ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਲੰਮਾ ਯਜਨ ਕਰੋ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਸ ਯਜਨ ਵਿਚ, ਵੇਦ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਰ, ਕਰਣਯੋਗ ਕੰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਧਨ ਕਿਹੜਾ? ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸਾਧਕ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ।' ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, 'ਸ਼ਿਵ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਹੈ; ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ; ਤੇ ਉਹ ਸਾਧਕ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਅਸਥਾਈ ਫਲਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।' ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਫਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਚਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੂਲ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਕੰਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ, ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਜਪਣਾ। ਮਨ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਮਹਾਨ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸੁਣਨਾ, ਜਪਣਾ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਇਹੀ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰੋ, ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇਸ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖੋ। ਆਮ ਲੋਕ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਸੀਧਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਥੇ ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸੁਣਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਜਪ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਕਰਕੇ, ਚਿੰਤਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਲੋਕਯ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਗਾਂਹ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਾਰੀ ਸਰੀਰਕ ਪੀੜਾਵਾਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਤਕਲੀਫ ਸਹਿ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਚੰਗਾਈ, ਸ਼ੁਭਤਾ, ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਚਿੰਤਨ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਣਨਾ? ਜਪ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ? ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ।' ਉੱਤਰ ਆਇਆ: 'ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਤਰਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤੀ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਰੂਪਾਂ, ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਉਪਾਸਨਾ, ਜਪ ਆਦਿ—ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਗੀਤ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਬਚਨਾਂ ਜਾਂ ਸਾਫ਼ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਰੂਪਾਂ, ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀ ਰਸਮਈ ਸਿਫ਼ਤ—ਇਹ ਜਪ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਮੱਧਮ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਜ਼, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਚਨ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀ ਦੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨਤਾ, ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਪ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚਿੰਤਨ ਸਰਵੋੱਚ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ, ਸਾਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਵਾਕਿਆ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਵਿਆਸ, ਜੋ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਸ਼ੁਭਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਯਾਦਰਚਾ, ਸੰਨਤਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਧੰਨ-ਧੰਨ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ। ਵਿਆਸ ਜੀ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਅਜਨਮੀ ਸੰਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨਤਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਡੂੰਘੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲੇ, 'ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਤੱਤ ਰੂਪ ਸੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਥੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਤਪ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?' ਇਸ ਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖ, ਇਹ ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਮੈਂ ਵੇਦ ਮਾਰਗ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਈ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ, ਹਰੇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਬਣ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਵੇ—ਇਹ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।