ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਹੀ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਨਵਰ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸ਼ੇਰ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਸ਼’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਨੰਦ ਤੇ ਸੁਖ, ‘ਮ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੁਰਖ, ਤੇ ‘ਵ’ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚੂਰਨ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਜਲ ਦੇ, ਪੂਜਾ ਸਮੇਂ ਲਗਾਉਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ, ਨਾਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁਰਖ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਭਸਮ ਜਲ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੀ ਮਨੁੱਖ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਭਸਮ ਜਲ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੂਰਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਭਸਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ, ਉਹ ਅਸਲ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚਾ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਵਰਤ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਜਾਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਛੁਆਛੁਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਉਹ ਮਾਟੀ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਭਸਮ ਦੀ ਲਕੀਰ ਲਗਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਗਾਏ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ, ਰਜ, ਤਮ, ਸਤ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਗੁਰੂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਸ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਲਿੰਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਗੁਰੂ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਤੇ ਬੋਲੀ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖੇ ਹੋਏ ਕੰਮ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੰਭਵ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸੰਭਵ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਖ਼ਰਾ ਚੇਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਵੀ, ਉਹ ਸਭ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦীক্ষਾ ਲਈ ਯੋਗ ਚੇਲਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਚੇਲਾ, ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੇਲੇ ਨੂੰ, ਸਦਾ, ਚੇਲੇ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਭ, ਲਿੰਗ, ਮੰਤਰ, ਬੀਜ, ਕਾਨ ਤੇ ਗਰਭ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਮੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਜਾਣ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਦੀ, ਪੈਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਾਈ ਹੋਏ ਧਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਨ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਆਦਿ, ਪੈਰ ਛੂਹ ਕੇ, ਨ੍ਹਾਉਣ, ਚੁੰਮਣ, ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਦੇ ਬਚੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਭੋਜਨ, ਚੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤਾਂ ਵਲੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਲੈਣਾ ਚੋਰੀ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਗੁਰੂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭੇਦ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਹਰ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਗੰਢ, ਬਿਮਾਰੀ ਆਦਿ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ, ਗਿਦੜ ਆਦਿ ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ, ਚਿਊਂਟੀਆਂ, ਛਿਪਕਲੀ ਆਦਿ ਦੀ ਆਚਾਨਕ ਆਮਦ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਲਈ, ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੱਛੂਆ, ਸੱਪ, ਖ਼ਰਾਬ ਔਰਤ ਜਾਂ ਦੁਸਟ ਵਿਅਕਤੀ ਆ ਜਾਣ, ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖ, ਮਾਵਾਂ, ਗਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਗੱਲਾਂ ਲਈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ, ਐਸੀਆਂ ਗਲਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਣ ਤੇ, ਇਹ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਦੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸ਼ਨੀ ਦੀ ਧਾਈ, ਮਹਾਂ ਉਲਾਰੀਆਂ, ਜ਼ੁਕਾਮ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਗੋਮਾਤਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀ ਮਿਲਾਪ, ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਯੁਤੀ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਭੌਤਿਕ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਦੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਮ੍ਰਿਤਕ, ਚੰਡਾਲ ਜਾਂ ਪਤਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਐਸੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਣ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਪੂਛ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਯਜਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ। ਇਹ ਯਜਨਾ ਮੰਦਰ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ, ਸਤੂਪ ਜਾਂ ਘਰ ਦੇ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਤਖਤ ਤੇ ਜਾਂ ਸਾਫ਼ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਚਾਵਲ ਜਾਂ ਅਨਾਜ ਰੱਖੋ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਤਲ ਕਰਕੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਕਮਲ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਚੌਰਾਸੀ ਲਕੀਰ ਵੀ ਖਿੱਚੋ। ਇੱਕ ਮਟਕੀ ਨੂੰ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਲਪੇਟੋ, ਨਵੇਂ ਗੁਗਲ ਨਾਲ ਧੂਪ ਦਿਓ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਮਟਕੀ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੋ; ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਰੱਖੋ। ਅੱਠ ਮਟਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਜਲ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੋ, ਅਤੇ ਅੰਬ ਆਦਿ ਮੰਗਲਮਈ ਪੌਦੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਪਾਓ। ਨੌ ਰਤਨਾਂ, ਨੀਲਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੱਖੋ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਧੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਪੁਜਾਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਬਿਠਾਓ। ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਰੱਖੋ; ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਮੱਧ ਦੀ ਮਟਕੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਕਰੋ। ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੀ ਉਚਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਹਵਨ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕੇ।