ଶିଵପୁରାଣମ୍

ଶିଵସ୍ଯ ମୂର୍ତଯଃ ସ୍ଥୂଲାଃ ଶିଵଶାସ୍ତ୍ରେ ଵିନିଶ୍ଚିତାଃ ଘୋରା ମିଶ୍ରା ପ୍ରଶାନ୍ତାଶ୍ଚ ମୂର୍ତଯସ୍ତା ମୁନୀଶ୍ଵରୈଃ

ଶିବଙ୍କର ଷ୍ଟୂଳ ଆକାରଗୁଡିକ ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଶ୍ଚିତ; ଭୟଙ୍କର, ମିଶ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ଆକାରଗୁଡିକ ମୁନିଶ୍ବରମାନେ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି।

ଫଲାଭିଲାଷରହିତୈଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯାଶ୍ଚିନ୍ତାଵିଶାରଦୈଃ ଘୋରାଶ୍ଚେଚ୍ଚିଂତିତାଃ କୁର୍ଯୁଃ ପାପରୋଗପରିକ୍ଷଯମ୍

ଫଳ ଆଶା ନଥିବା, ଧ୍ୟାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ଏହି ଆକାରଗୁଡିକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଭୟଙ୍କର ଆକାର ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ପାପ ଓ ରୋଗକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ।

ଚିରେଣ ମିଶ୍ରେ ସୌମ୍ଯେ ତୁ ନ ସଦ୍ଯୋ ନ ଚିରାଦପି ସୌମ୍ଯେ ମୁକ୍ତିର୍ଵିଶେଷେଣ ଶାଂତିଃ ପ୍ରଜ୍ଞା ପ୍ରସିଧ୍ଯତି

ମିଶ୍ର କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ଆକାରର ଧ୍ୟାନ କଲେ, ମୁକ୍ତି ତୁରନ୍ତ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ମିଳେନାହିଁ; ଶାନ୍ତ ଆକାରରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ବିଶେଷ ଭାବେ ମୁକ୍ତି, ଶାନ୍ତି ଓ ପ୍ରଜ୍ଞା ଲାଭ ହୁଏ।

ସିଧ୍ଯଂତି ସିଦ୍ଧଯଶ୍ଚାତ୍ର କ୍ରମଶୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ

ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧିଗୁଡିକ କ୍ରମକ୍ରମେ ଲାଭ ହୁଏ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ଶ୍ରୀକଂଠନାଥଂ ସ୍ମରତାଂ ସଦ୍ଯଃ ସର୍ଵାର୍ଥସିଦ୍ଧଯଃ ପ୍ରସିଧ୍ଯଂତୀତି ମତ୍ଵୈକେ ତଂ ଵୈ ଧ୍ଯାଯଂତି ଯୋଗିନଃ

ଯେଉଁମାନେ ଭାବନ୍ତି ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ନାଥଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଫଳ ଶୀଘ୍ର ଲାଭ ହୁଏ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି — ଏମାନେ ଯୋଗୀ।

ସ୍ଥିତ୍ଯର୍ଥଂ ମନସଃ କେଚିତ୍ସ୍ଥୂଲଧ୍ଯାନଂ ପ୍ରକୁର୍ଵତେ ସ୍ଥୂଲଂ ତୁ ନିଶ୍ଚଲଂ ଚେତୋ ଭଵେତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମେ ତୁ ତତ୍ସ୍ଥିରମ୍

କିଛି ଲୋକ ମନର ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ଷ୍ଟୂଳ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ଷ୍ଟୂଳ ଉପରେ ମନ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ତାହା ସ୍ଥିର ହୁଏ।

ଶିଵେ ତୁ ଚିଂତିତେ ସାକ୍ଷାତ୍ସର୍ଵାଃ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ସିଦ୍ଧଯଃ ମୂର୍ତ୍ଯଂତରେଷୁ ଧ୍ଯାତେଷୁ ଶିଵରୂପଂ ଵିଚିଂତଯେତ୍

ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ସାକ୍ଷାତ୍ ଲାଭ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଆକାରର ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିବର ଆକାରକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

ଲକ୍ଷଯେନ୍ମନସଃ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ତତ୍ତଦ୍ଧ୍ଯାଯେତ୍ପୁନଃ ପୁନଃ ଧ୍ଯାନମାଦୌ ସଵିଷଯଂ ତତୋ ନିର୍ଵିଷଯଂ ଜଗୁଃ

ମନର ସ୍ଥିରତାକୁ ଧ୍ୟାନଦେଇ ଦେଖିବା ଉଚିତ, ପୁଣିପୁଣି ସେଠି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ଆରମ୍ଭରେ ଧ୍ୟାନ କିଛି ବିଷୟକୁ ଧରି କରାଯାଏ, ପରେ ବିଷୟ ଛାଡି ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

ତତ୍ର ନିର୍ଵିଷଯଂ ଧ୍ଯାନଂ ନାସ୍ତୀତ୍ଯେଵ ସତାଂ ମତମ୍ ବୁଦ୍ଧେର୍ହି ସନ୍ତତିଃ କାଚିଦ୍ଧ୍ଯାନମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ

ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମତରେ ବିଷୟ ଛାଡି ଧ୍ୟାନ କିଛି ନାହିଁ, କାରଣ ବୁଦ୍ଧିର ଅବିରତ ଧାରାକୁ ଧ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତେନ ନିର୍ଵିଷଯା ବୁଦ୍ଧିଃ କେଵଲେହ ପ୍ରଵର୍ତତେ ତସ୍ମାତ୍ସଵିଷଯଂ ଧ୍ଯାନଂ ବାଲାର୍କକିରଣାଶ୍ରଯମ୍

ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ବିଷୟ ଛାଡି କେବଳ ନିଜେ ଚାଲିଥାଏ; ତେଣୁ ବିଷୟ ସହିତ ଧ୍ୟାନ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି।

ସୂକ୍ଷ୍ମାଶ୍ରଯଂ ନିର୍ଵିଷଯଂ ନାପରଂ ପରମାର୍ଥତଃ ଯଦ୍ଵା ସଵିଷଯଂ ଧ୍ଯାନଂ ତତ୍ସାକାରସମାଶ୍ରଯମ୍

ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧ୍ୟାନ ବିଷୟ ଛାଡି ହୁଏ; ପରମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏଠାରେ ତାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। କିମ୍ବା, ବିଷୟ ସହିତ ଧ୍ୟାନ ରୂପକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।

ନିରାକାରାତ୍ମସଂଵିତ୍ତିର୍ଧ୍ଯାନଂ ନିର୍ଵିଷଯଂ ମତମ୍ ନିର୍ବୀଜଂ ଚ ସବୀଜଂ ଚ ତଦେଵ ଧ୍ଯାନମୁଚ୍ଯତେ

ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନ ବିଷୟ ଛାଡି ହୁଏ, ତାହା ନିରାକାର ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ବିଜ ସହିତ କିମ୍ବା ବିଜ ଛାଡି, ଏହି ଧ୍ୟାନ ଏକାଟିକୁ ହିଁ କୁହାଯାଏ।

ନିରାକାରଶ୍ରଯତ୍ଵେନ ସାକାରାଶ୍ରଯତସ୍ତଥା ତସ୍ମାତ୍ସଵିଷଯଂ ଧ୍ଯାନମାଦୌ କୃତ୍ଵା ସବୀଜକମ୍

ନିରାକାର ଓ ସାକାର ଦୁଇଟିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଆରମ୍ଭରେ ବିଜ ସହିତ ବିଷୟଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଂତେ ନିର୍ଵିଷଯଂ କୁର୍ଯାନ୍ନିର୍ବୀଜଂ ସର୍ଵସିଦ୍ଧଯେ ପ୍ରାଣାଯାମେନ ସିଧ୍ଯଂତି ଦେଵ୍ଯାଃ ଶାଂତ୍ଯାଦଯଃ କ୍ରମାତ୍

ଶେଷରେ ବିଷୟ ଛାଡି, ବିଜ ଛାଡି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ଶ୍ୱାସ-ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କ ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦଶା କ୍ରମେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

ଶାଂତିଃ ପ୍ରଶାଂତିର୍ଦୀପ୍ତିଶ୍ଚ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ତତଃ ପରମ୍ ଶମଃ ସର୍ଵାପଦାଂ ଚୈଵ ଶାଂତିରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ

ଶାନ୍ତି, ଗଭୀର ଶାନ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ପରମ ପ୍ରସାଦ—ଏହିଗୁଡିକୁ ଶାନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଶମନ।

ତମସୋ ଽନ୍ତବହିର୍ନାଶଃ ପ୍ରଶାନ୍ତିଃ ପରିଗୀଯତେ ବହିରନ୍ତଃପ୍ରକାଶୋ ଯୋ ଦୀପ୍ତିରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ

ଭିତର ବାହାର ଅନ୍ଧକାରର ନାଶକୁ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଭିତର ଓ ବାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଦୀପ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଵସ୍ଥତା ଯା ତୁ ସା ବୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରସାଦଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ କାରଣାନି ଚ ସର୍ଵାଣି ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରାଣି ଚ

ଯେ ସ୍ଥିତି ସ୍ୱସ୍ଥତା ଦେଉଛି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାକୁ ପ୍ରସାଦ ବୋଲି କହନ୍ତି; ସମସ୍ତ କାରଣ, ବାହାର ଓ ଭିତରର, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ହୁଏ।

ବୁଦ୍ଧେଃ ପ୍ରସାଦତଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରସନ୍ନାନି ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ ଧ୍ଯାତା ଧ୍ଯାନଂ ତଥା ଧ୍ଯେଯଂ ଯଦ୍ଵା ଧ୍ଯାନପ୍ରଯୋଜନମ୍ ଏତଚ୍ଚତୁଷ୍ଟଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଧ୍ଯାତା ଧ୍ଯାନଂ ସମାଚରେତ୍

ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରସାଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚାରିଟି—ଧ୍ୟାତା, ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟେୟ ବା ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ସହଜରେ ଅନୁକୂଳ ହୁଏ; ଏହି ଚାରିଟିକୁ ଜାଣି, ଧ୍ୟାତା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯସଂପନ୍ନୋ ନିତ୍ଯମଵ୍ଯଗ୍ରମାନସଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନଃ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଧ୍ଯାତା ସଦ୍ଭିରୁଦାହୃତଃ

ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟରେ ଭରିପୁର, ଯାହାର ମନ ସଦା ଅବିଚଳିତ, ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ଆତ୍ମା ଧାରଣ କରେ, ସେଉଁଠିକୁ ଭଲ ଲୋକମାନେ ଧ୍ୟାତା ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ଧ୍ଯୈ ଚିଂତାଯାଂ ସ୍ମୃତୋ ଧାତୁଃ ଶିଵଚିଂତା ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ

ଧ୍ୟାନର ମୂଳ ହେଉଛି ଚିନ୍ତନ; ଶିବଙ୍କୁ ପୁଣିପୁଣି ଚିନ୍ତା କରିବା।

ଯୋଗାଭ୍ଯାସସ୍ତଥାଲ୍ପେ ଽପି ଯଥା ପାପଂ ଵିନାଶଯେତ୍ ଧ୍ଯାଯତଃ କ୍ଷଣମାତ୍ରଂ ଵା ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରମେଶ୍ଵରମ୍

ଅଳ୍ପ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ପାପକୁ ନଶ୍ୱନ୍ତି କରେ, ଯେପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଧ୍ୟାନ କଲେ।

ଅଵ୍ଯାକ୍ଷିପ୍ତେନ ମନସା ଧ୍ଯାନମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ

ଯାହା ଅବିକ୍ଷିପ୍ତ ମନରେ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବୁଦ୍ଧିପ୍ରଵାହରୂପସ୍ଯ ଧ୍ଯାନସ୍ଯାସ୍ଯାଵଲଂବନମ୍ ଧ୍ଯେଯମିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ସଦ୍ଭିସ୍ତଚ୍ଚ ସାଂବଃ ସ୍ଵଯଂ ଶିଵଃ

ବୁଦ୍ଧିର ଧାରା ଭାବର ଧ୍ୟାନର ଆଧାର ଯାହା, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାକୁ ଧ୍ୟେୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଏହି ଧ୍ୟେୟ ହେଉଛନ୍ତି ଶିବ ଓ ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ।

ଵିମୁକ୍ତିପ୍ରତ୍ଯଯଂ ପୂର୍ଣମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଚାଣିମାଦିକମ୍ ଶିଵଧ୍ଯାନସ୍ଯ ପୂର୍ଣସ୍ଯ ସାକ୍ଷାଦୁକ୍ତଂ ପ୍ରଯୋଜନମ୍

ଶିବଙ୍କ ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନର ସିଧାସଳଖ ଫଳ ହେଉଛି ମୋକ୍ଷ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଓ ଅଣିମା ଆଦି ଶକ୍ତି।

ଯସ୍ମାତ୍ସୌଖ୍ଯଂ ଚ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଧ୍ଯାନାଦଭଯମାପ୍ନୁଯାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଧ୍ଯାନଯୁକ୍ତୋ ଭଵେନ୍ନରଃ

ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଭୟମୁକ୍ତି ମିଳେ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ କଥା ଛାଡି ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ଧ୍ୟାନରେ ଲାଗି ରହିବା ଉଚିତ।

ନାସ୍ତି ଧ୍ଯାନଂ ଵିନା ଜ୍ଞାନଂ ନାସ୍ତି ଧ୍ଯାନମଯୋଗିନଃ ଧ୍ଯାନଂ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ଯସ୍ଯାସ୍ତି ତୀର୍ଣସ୍ତେନ ଭଵାର୍ଣଵଃ

ଧ୍ୟାନ ଛାଡ଼ି ଜ୍ଞାନ ହୁଏନାହିଁ, ଧ୍ୟାନ ବିନା ଯୋଗୀ ହୁଏନାହିଁ । ଯେଉଁଠାରେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦୁହିଁ ଅଛି, ସେ ଲୋକ ଭବସାଗରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ ।

ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରସନ୍ନମେକାଗ୍ରମଶେଷୋପାଧିଵର୍ଜିତମ୍ ଯୋଗାଭ୍ଯାସେନ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଯୋଗିନସ୍ତ୍ଵେଵ ସିଧ୍ଯତି

ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଶାନ୍ତ, ଏକାଗ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଅପାଧି ରହିତ, ସେଠିକି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥିବା ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଖରେ ମାତ୍ର ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ।

ପ୍ରକ୍ଷୀଣାଶେଷପାପାନାଂ ଜ୍ଞାନେ ଧ୍ଯାନେ ଭଵେନ୍ମତିଃ ପାପୋପହତବୁଦ୍ଧୀନାଂ ତଦ୍ଵାର୍ତାପି ସୁଦୁର୍ଲଭା

ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମନ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥାଏ । ଯେଉଁମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ପାପରେ ଅବୃତ, ସେମାନେ ଏହାର କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଦୁର୍ଲଭ ।

ଯଥାଵହ୍ନିର୍ମହାଦୀପ୍ତଃ ଶୁଷ୍କମାର୍ଦ୍ରଂ ଚ ନିର୍ଦହେତ୍ ତଥା ଶୁଭାଶୁଭଂ କର୍ମ ଧ୍ଯାନାଗ୍ନିର୍ଦହତେ କ୍ଷଣାତ୍

ଯେପରି ଭଲି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଶୁଖିଲା ଓ ଭିଜା ଦୁହିଁ ପଦାର୍ଥକୁ ପୁଡ଼ିଦେଉଛି, ସେପରି ଧ୍ୟାନର ଅଗ୍ନି ଭଲ ଓ ଖରାପ କର୍ମକୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦହିଦେଉଛି ।