ଶିଵପୁରାଣମ୍

ଅଵ୍ଯାକ୍ଷିପ୍ତେନ ମନସା ଧ୍ଯାନଂ ନାମ ତଦୁଚ୍ଯତେ ଧ୍ଯେଯାଵସ୍ଥିତଚିତ୍ତସ୍ଯ ସଦୃଶଃ ପ୍ରତ୍ଯଯଶ୍ଚ ଯଃ

ଯେତେବେଳେ ମନ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ ବୋଲାଯାଏ; ଧ୍ୟାନର ବସ୍ତୁରେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ, ତାହା ସହିତ ମନର ଧାରଣା ମିଳିଥାଏ।

ପ୍ରତ୍ଯଯାନ୍ତରନିର୍ମୁକ୍ତଃ ପ୍ରଵାହୋ ଧ୍ଯାନମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵମନ୍ଯତ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଶିଵ ଏଵ ଶିଵଂକରଃ

ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧାରଣା ନଥିବା ଅବିରତ ପ୍ରବାହକୁ ଧ୍ୟାନ ବୋଲାଯାଏ; ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଶିବ ହିଁ ଶୁଭ ଦାତା।

ପରୋ ଧ୍ଯେଯୋ ଽଧିଦେଵେଶଃ ସମାପ୍ତାଥର୍ଵଣୀ ଶ୍ରୁତିଃ ତଥା ଶିଵା ପରା ଧ୍ଯେଯା ସର୍ଵଭୂତଗତୌ ଶିଵୌ

ଉଚ୍ଚତମ ଧ୍ୟାନର ବସ୍ତୁ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଥିରେ ଅଥର୍ବଣ ଶ୍ରୁତି ଶେଷ ହୁଏ; ଏଭଳି ଶିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଶିବ ଓ ଶିବା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

ତୌ ଶ୍ରୁତୌ ସ୍ମୃତିଶାସ୍ତ୍ରେଭ୍ଯଃ ସର୍ଵଗୌ ସର୍ଵଦୋଦିତୌ ସର୍ଵଜ୍ଞୌ ସତତଂ ଧ୍ଯେଯୌ ନାନାରୂପଵିଭେଦତଃ

ଏହି ଦୁଇଜଣ, ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶିଖାଯାଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି, ସବୁବେଳେ ପ୍ରକାଶିତ, ସବୁଜଣା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।

ଵିମୁକ୍ତିଃ ପ୍ରତ୍ଯଯଃ ପୂର୍ଵଃ ପ୍ରତ୍ଯଯଶ୍ଚାଣିମାଦିକମ୍ ଇତ୍ଯେତଦ୍ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଧ୍ଯାନସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଯୋଜନମ୍

ମୁକ୍ତି ପ୍ରଥମ ଫଳ, ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଅଣିମା ଆଦି ଶକ୍ତିର ପ୍ରାପ୍ତି; ଏହି ଧ୍ୟାନର ଦୁଇପ୍ରକାର ଫଳ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ଧ୍ଯାତା ଧ୍ଯାନଂ ତଥା ଧ୍ଯେଯଂ ଯଚ୍ଚ ଧ୍ଯାନପ୍ରଯୋଜନମ୍ ଏତଚ୍ଚତୁଷ୍ଟଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୋଗଂ ଯୁଞ୍ଜୀତ ଯୋଗଵିତ୍

ଧ୍ୟାତା, ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟେୟ ବସ୍ତୁ ଓ ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ଏହି ଚାରିଟିକୁ ଜାଣି, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯସଂପନ୍ନଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନଃ କ୍ଷମାନ୍ଵିତଃ ନିର୍ମମଶ୍ଚ ସଦୋତ୍ସାହୀ ଧ୍ଯାତେତ୍ଥଂ ପୁରୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ

ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ସହିତ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ମମତା ଶୂନ୍ୟ ଓ ସଦା ଉତ୍ସାହୀ, ସେଉଁଠି ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଜପାଚ୍ଛ୍ରାଂତଃ ପୁନର୍ଧ୍ଯାଯେଦ୍ଧ୍ଯାନାଚ୍ଛ୍ରାଂତଃ ପୁନର୍ଜପେତ୍ ଜପଧ୍ଯନାଭିଯୁକ୍ତସ୍ଯ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଯୋଗଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧ୍ଯତି

ଜପ କରି କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, ପୁନି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନ କରି କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, ପୁନି ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗି ରହିଥିବା ଲୋକ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଯୋଗ ଲାଭ କରେ।

ଧାରଣା ଦ୍ଵାଦଶାଯାମା ଧ୍ଯାନଂ ଦ୍ଵାଦଶଧାରଣମ୍ ଧ୍ଯାନଦ୍ଵାଦଶକଂ ଯାଵତ୍ସମାଧିରଭିଧୀଯତେ

ଧାରଣା ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ୱାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ; ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଦ୍ୱାଦଶ ଧାରଣା। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାଦଶ ଥର ହେଉଯାଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହାକୁ ସମାଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସମାଧିର୍ନ୍ନାମ ଯୋଗାଂଗମନ୍ତିମଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ ସମାଧିନା ଚ ସର୍ଵତ୍ର ପ୍ରଜ୍ଞାଲୋକଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ

ସମାଧିକୁ ଯୋଗର ଶେଷ ଅଂଶ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଠାରେ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

ଯଦର୍ଥମାତ୍ରନିର୍ଭାସଂ ସ୍ତିମିତୋ ଦଧିଵତ୍ସ୍ଥିତମ୍ ସ୍ଵରୂପଶୂନ୍ଯଵଦ୍ଭାନଂ ସମାଧିରଭିଧୀଯତେ

ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ଧ୍ୟାନର ବସ୍ତୁ ଅଟଳ ଭାବରେ ଦହି ପରି ରହିଥାଏ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ନିଜର ଆକୃତିକୁ ହାରାଇ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠିକୁ ସମାଧି ଭାବେ କୁହାଯାଏ।

ଧ୍ଯେଯେ ମନଃ ସମାଵେଶ୍ଯ ପଶ୍ଯେଦପି ଚ ସୁସ୍ଥିରମ୍ ନିର୍ଵାଣାନଲଵଦ୍ଯୋଗୀ ସମାଧିସ୍ଥଃ ପ୍ରଗୀଯତେ

ଧ୍ୟାନର ବସ୍ତୁରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ। ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯୋଗୀକୁ ମୁକ୍ତିର ଅଗ୍ନି ପରି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।

ନ ଶୃଣୋତି ନ ଚାଘ୍ରାତି ନ ଜଲ୍ପତି ନ ପଶ୍ଯତି ନ ଚ ସ୍ପର୍ଶଂ ଵିଜାନାତି ନ ସଂକଲ୍ପଯତେ ମନଃ

ସେ ଶୁଣିନାହିଁ, ଘ୍ରାଣ କରିନାହିଁ, କଥା କହିନାହିଁ, ଦେଖିନାହିଁ, ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ, ମନ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ଗଠନ କରିନାହିଁ।

ନଵାଭିମନ୍ଯତେ କିଂଚିଦ୍ବଧ୍ଯତେ ନ ଚ କାଷ୍ଟଵତ୍ ଏଵଂ ଶିଵେ ଵିଲୀନାତ୍ମା ସମାଧିସ୍ଥ ଇହୋଚ୍ଯତେ

ସେ କିଛି ଭାବେ ନାହିଁ, କିଛିରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ, ଏକ ଗଛର ଗୁଡିକୁ ଯେପରି ନିଷ୍ପ୍ରଭାବ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଆତ୍ମା ଶିବଙ୍କରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ, ସେଠିକୁ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ ।

ଯଥା ଦୀପୋ ନିଵାତସ୍ଥଃ ସ୍ପନ୍ଦତେ ନ କଦାଚନ ତଥା ସମାଧିନିଷ୍ଠୋ ଽପି ତସ୍ମାନ୍ନ ଵିଚଲେତ୍ସୁଧୀଃ

ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ନିରବାତ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ କେବେ ହେଉନାହିଁ ହଲେଲା ନାହିଁ, ସେପରି ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ ।

ଏଵମଭ୍ଯସତଶ୍ଚାରଂ ଯୋଗିନୋ ଯୋଗମୁତ୍ତମମ୍ ତଦନ୍ତରାଯା ନଶ୍ଯଂତି ଵିଘ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ଶନୈଃଶନୈଃ

ଏଭଳି ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବାଧା ଦେଖାଦେଖି ହେଉଛି, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗ ଲାଭ ହୁଏ ।

ଆଲସ୍ଯଂ ଵ୍ଯାଧଯସ୍ତୀଵ୍ରାଃ ପ୍ରମାଦଃ ସ୍ଥାନସଂଶଯଃ ଅନଵସ୍ଥିତଚିତ୍ତତ୍ଵମଶ୍ରଦ୍ଧା ଭ୍ରାଂତିଦର୍ଶନମ୍

ଆଳସ୍ୟ, ତୀବ୍ର ରୋଗ, ଅବଧାନ ନ ଦେବା, ସ୍ଥାନ ନେଇ ସନ୍ଦେହ, ମନ ଅସ୍ଥିର ହେବା, ଆସ୍ଥା ନ ଥିବା, ଭ୍ରମ ଦେଖିବା—

ଦୁଃଖାନି ଦୌର୍ମନସ୍ଯଂ ଚ ଵିଷଯେଷୁ ଚ ଲୋଲତା ଦଶୈତେ ଯୁଞ୍ଜତାଂ ପୁଂସାମନ୍ତରାଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ

ଦୁଃଖ, ମନୋବିନ୍ଦୁ, ଏବଂ ବିଷୟଗୁଡିକୁ ନେଇ ଚିତ୍ତର ଅସ୍ଥିରତା—ଏହି ଦଶଟି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବାଧା ଭାବରେ କହାଯାଇଛି।

ଆଲସ୍ଯମଲସତ୍ତ୍ଵଂ ତୁ ଯୋଗିନାଂ ଦେହଚେତନୋଃ ଧାତୁଵୈଷମ୍ଯଜା ଦୋଷା ଵ୍ଯାଧଯଃ କର୍ମଦୋଷଜାଃ

ଆଳସ୍ୟ ହେଉଛି ଯୋଗୀଙ୍କ ଦେହ ଓ ମନର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା; ଶରୀରର ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକର ଅସମତୁଳନରୁ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ଅପରାଧରୁ ଦୋଷ ଆସେ।

ପ୍ରମାଦୋ ନାମ ଯୋଗସ୍ଯ ସାଧନା ନାମ ଭାଵନା ଇଦଂ ଵେତ୍ଯୁଭଯାକ୍ରାନ୍ତଂ ଵିଜ୍ଞାନଂ ସ୍ଥାନସଂଶଯଃ

ଯୋଗରେ ଅସାବଧାନତାକୁ ଭୁଲିଯିବା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଅଭ୍ୟାସକୁ ଧ୍ୟାନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥାନ ସନ୍ଦେହ ହୁଏ।

ଅପ୍ରତିଷ୍ଠା ହି ମନସସ୍ତ୍ଵନଵସ୍ଥିତିରୁଚ୍ଯତେ ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ଭାଵରହିତା ଵୃତ୍ତିର୍ଵୈ ଯୋଗଵର୍ତ୍ମନି

ମନର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଅପ୍ରତିଷ୍ଠା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ହେଉଛି ଯୋଗର ପଥରେ ବିଶ୍ୱାସ ନଥିବା ଚିତ୍ତର ଅବସ୍ଥା।

ଵିପର୍ଯସ୍ତା ମତିର୍ଯା ସା ଭ୍ରାଂତିରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ଦୁଃଖମଜ୍ଞାନଜଂ ପୁଂସାଂ ଚିତ୍ତସ୍ଯାଧ୍ଯାତ୍ମିକଂ ଵିଦୁଃ

ମନର ଭ୍ରମ ହେଉଛି ଭୁଲ ବୁଝିବା, ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ଭ୍ରମ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉପଜିଥିବା ଯେ ଦୁଃଖ, ଏହାକୁ ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ଆଧିଭୌତିକମଂଗୋତ୍ଥଂ ଯଚ୍ଚ ଦୁଃଖଂ ପୁରା କୃତୈଃ ଆଧିଦୈଵିକମାଖ୍ଯାତମଶନ୍ଯସ୍ତ୍ରଵିଷାଦିକମ୍

ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଶରୀରରେ ଉପଜିଥିବା ଦୁଃଖକୁ ଜଗତୀୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଗ୍ରହ, ବିଷ ଓ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଦୁଃଖକୁ ଦେବୀୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।

ଇଚ୍ଛାଵିଘାତଜଂ ମୋକ୍ଷଂ ଦୌର୍ମନସ୍ଯଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ଵିଷଯେଷୁ ଵିଚିତ୍ରେଷୁ ଵିଭ୍ରମସ୍ତତ୍ର ଲୋଲତା

ମୁକ୍ତି ପାଇବା ଇଚ୍ଛାର ବାଧାରୁ ଉପଜିଥିବା ଦୁଃଖକୁ ଦୁଃଖିତ ମନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟରେ ଭ୍ରମ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଏଠାରେ ଲୋଲାତା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।

ଶାନ୍ତେଷ୍ଵେତେଷୁ ଵିଘ୍ନେଷୁ ଯୋଗାସକ୍ତସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ ଉପସର୍ଗାଃ ପ୍ରଵର୍ତଂତେ ଦିଵ୍ଯାସ୍ତେ ସିଦ୍ଧିସୂଚକାଃ

ଯେତେବେଳେ ଏହି ବିଘ୍ନଗୁଡିକ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯୋଗରେ ଲଗିଥିବା ଯୋଗୀଙ୍କ ମନରେ ଦିବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଉପଜିଥାଏ; ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକ ସିଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନ ଅଟେ।

ପ୍ରତିଭା ଶ୍ରଵଣଂ ଵାର୍ତା ଦର୍ଶନାସ୍ଵାଦଵେଦନାଃ ଉପସର୍ଗାଃ ଷଡିତ୍ଯେତେ ଵ୍ଯଯେ ଯୋଗସ୍ଯ ସିଦ୍ଧଯଃ

ବୁଦ୍ଧି, ଶୁଣିବା, ଖବର, ଦେଖିବା, ରୁଚି ଓ ଅନୁଭୂତି—ଏହି ଛଅଟି ଯୋଗରେ ବାଧା ହେବା ସହିତ, ଏହାକୁ ହରାଇବାରେ ଯୋଗର ସିଦ୍ଧି ମିଳେ।

ସୂକ୍ଷ୍ମେ ଵ୍ଯଵହିତେ ଽତୀତେ ଵିପ୍ରକୃଷ୍ଟେ ତ୍ଵନାଗତେ ପ୍ରତିଭା କଥ୍ଯତେ ଯୋ ଽର୍ଥେ ପ୍ରତିଭାସୋ ଯଥାତଥମ୍

ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଲୁଚିଥିବା, ଗତକାଳର, ଦୂର ଅଥବା ଆସନ୍ତା କିଛିକୁ ଯଥାସ୍ଥିତିରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ଜାଣିପାରେ, ସେହିକୁ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶ୍ରଵଣଂ ସର୍ଵଶବ୍ଦାନାଂ ଶ୍ରଵଣେ ଚାପ୍ରଯତ୍ନତଃ ଵାର୍ତ୍ତା ଵାର୍ତ୍ତାସୁ ଵିଜ୍ଞାନଂ ସର୍ଵେଷାମେଵ ଦେହିନାମ୍

ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦକୁ ଆସାନିରେ ଶୁଣିପାରିବା ହେଉଛି ଶ୍ରବଣ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟୁଥିବା ସମସ୍ତ ଖବର ଜାଣିବାକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଖବର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଦର୍ଶନଂ ନାମ ଦିଵ୍ଯାନାଂ ଦର୍ଶନଂ ଚାପ୍ରଯତ୍ନତଃ ତଥାସ୍ଵାଦଶ୍ଚ ଦିଵ୍ଯେଷୁ ରସେଷ୍ଵାସ୍ଵାଦ ଉଚ୍ଯତେ

ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆସାନିରେ ଦେଖିପାରିବାକୁ ଦର୍ଶନ କୁହାଯାଏ; ଏଭଳି ଦେବତାମାନଙ୍କ ରସକୁ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ରୁଚି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।