ଶିଵପୁରାଣମ୍

ନାସିକାପୁଟମଂଗୁଲ୍ଯା ପୀଡ୍ଯୈକମପରେଣ ତୁ ଔଦରଂ ରେଚଯେଦ୍ଵାଯୁଂ ତଥାଯଂ ରେଚକଃ ସ୍ମୃତଃ

ନାକର ଏକ ଚିରାକୁ ଆଉଁଠିରେ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦେଇ ଦବାଇ, ଅନ୍ୟ ଚିରା ଦ୍ୱାରା ପେଟର ହାବା ବାହାର କରିବାକୁ ଯାହାକୁ ରେଚକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବାହ୍ଯେନ ମରୁତା ଦେହଂ ଦୃତିଵତ୍ପରିପୂରଯେତ୍ ନାସାପୁଟେନାପରେଣ ପୂରଣାତ୍ପୂରକଂ ମତମ୍

ବାହାର ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଭଲଭାବେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ପରେ ଅନ୍ୟ ନାସା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନେଇଲେ, ଯାହାକୁ ପୂରକ କୁହାଯାଏ, ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

ନ ମୁଂଚତି ନ ଗୃହ୍ଣାତି ଵାଯୁମଂତର୍ବହିଃ ସ୍ଥିତମ୍ ସଂପୂର୍ଣଂ କୁଂଭଵତ୍ତିଷ୍ଠେଦଚଲଃ ସ ତୁ କୁଂଭକ

ଏଠାରେ ଶ୍ୱାସକୁ ନ ଛାଡ଼ିବା ଓ ନ ନେଇବା, ମାନେ ଶ୍ୱାସ ଭିତରେ ବାହାରେ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ରହିବା; ଏହା ପୁରା ଘଡ଼ା ପରି ଭରିଯାଇ ଅଚଳ ରହିବାକୁ କୁମ୍ଭକ କୁହାଯାଏ।

ରେଚକାଦ୍ଯଂ ତ୍ରଯମିଦଂ ନ ଦ୍ରୁତଂ ନ ଵିଲଂବିତମ୍ ତଦ୍ଯତଃ କ୍ରମଯୋଗେନ ତ୍ଵଭ୍ଯସେଦ୍ଯୋଗସାଧକଃ

ଏହି ତିନିଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ରେଚକ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ, ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କିମ୍ବା ଅତି ଦେରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିଭଳି କ୍ରମାଗତ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ଶିଖିବା ଉଚିତ୍।

ରେଚକାଦିଷୁ ଯୋଭ୍ଯାସୋ ନାଡୀଶୋଧନପୂର୍ଵକଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛୋତ୍କ୍ରମଣପର୍ଯଂତଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯୋଗାନୁଶାସନେ

ରେଚକ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ଆଗରୁ ନାଡ଼ୀ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ, ଯେପରି ଯୋଗ ଶିକ୍ଷାରେ କୁହାଯାଇଛି।

କନ୍ଯକାଦିକ୍ରମଵଶାତ୍ପ୍ରାଣାଯାମନିରୋଧନମ୍ ତଚ୍ଚତୁର୍ଧୋପଦିଷ୍ଟଂ ସ୍ଯାନ୍ମାତ୍ରାଗୁଣଵିଭାଗତଃ

କନ୍ୟକା ଆଦି କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରାଣାୟାମର ନିରୋଧନ ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ମାପ ଓ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ।

କନ୍ଯକସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଧା ସ୍ଯାତ୍ସ ଚ ଦ୍ଵାଦଶମାତ୍ରକଃ ମଧ୍ଯମସ୍ତୁ ଦ୍ଵିରୁଦ୍ଧାତଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମାତ୍ରକଃ

କନ୍ୟକା ଚାରି ପ୍ରକାର ଓ ଏହାର ମାପ ଦ୍ୱାଦଶ ହୁଏ; ମଧ୍ୟମ ଦୁଇଥର ନିରୋଧ ଓ ଏହାର ମାପ ଚବିଶ।

ଉତ୍ତମସ୍ତୁ ତ୍ରିରୁଦ୍ଧାତଃ ଷଡ୍ଵିଂଶନ୍ମାତ୍ରକଃ ପରଃ ସ୍ଵେଦକଂପାଦିଜନକଃ ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ତଦୁତ୍ତରଃ

ଉତ୍ତମ ପ୍ରକାର ତିନିଥର ନିରୋଧ ଓ ଏହାର ମାପ ଛଅବିଶ; ସେଠାରୁ ଉପରେ ଯେଉଁ ପ୍ରାଣାୟାମ ହୁଏ, ତାହାରେ ଘମ, କମ୍ପନ ଓ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଆନଂଦୋଦ୍ଭଵରୋମାଂଚନେତ୍ରାଶ୍ରୂଣାଂ ଵିମୋଚନମ୍ ଜଲ୍ପଭ୍ରମଣମୂର୍ଛାଦ୍ଯଂ ଜାଯତେ ଯୋଗିନଃ ପରମ୍

ଆନନ୍ଦ, ଲୋମ ଦାଡ଼ିଯିବା, ନୟନରୁ ଲୁହ ଝରିବା, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିବା, ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ମୂର୍ଛା ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଜାନୁଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀକୃତ୍ଯ ନ ଦ୍ରୁତଂ ନ ଵିଲଂବିତମ୍ ଅଂଗୁଲୀସ୍ଫୋଟନଂ କୁର୍ଯାତ୍ସା ମାତ୍ରେତି ପ୍ରକୀର୍ତିତା

ଘୁଁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ନ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ନ ଦେରି କରି, ଆଉ ଆଙ୍ଗୁଠି ଟିପିବା ଉଚିତ୍; ଏହିକୁ ମାପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମାତ୍ରାକ୍ରମେଣ ଵିଜ୍ଞେଯାଶ୍ଚୋଦ୍ଵାତକ୍ରମଯୋଗତଃ ନାଡୀଵିଶୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ତୁ ପ୍ରାଣାଯାମଂ ସମାଚରେତ୍

ମାପଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ଉପରକୁ ଚଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା; ନାଡ଼ୀ ଶୁଦ୍ଧି ପରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଭଲଭାବେ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଅଗର୍ଭଶ୍ଚ ସଗର୍ଭଶ୍ଚ ପ୍ରାଣାଯାମୋ ଦ୍ଵିଧା ସ୍ମୃତଃ ଜପଂ ଧ୍ଯାନଂ ଵିନାଗର୍ଭଃ ସଗର୍ଭସ୍ତତ୍ସମନ୍ଵଯାତ୍

ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଅବୀଜ ଓ ବୀଜ ସହିତ; ଅବୀଜ ମାନେ ଜପ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ ଛଡ଼ି, ବୀଜ ସହିତ ମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ।

ଅଗର୍ଭାଦ୍ଗର୍ଭସଂଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରାଣାଯାମଃଶତାଧିକଃ ତସ୍ମାତ୍ସଗର୍ଭଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଯୋଗିନଃ ପ୍ରାଣସଂଯମମ୍

ଅବୀଜ ଠାରୁ ବୀଜ ସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମ ଶତଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀମାନେ ବୀଜ ସହିତ ପ୍ରାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।

ପ୍ରାଣୋ ଽପାନଃ ସମାନଶ୍ଚ ହ୍ଯୁଦାନୋ ଵ୍ଯାନ ଏଵ ଚ

ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନ — ଏହି ପଞ୍ଚଟି ଅଛି।

ନାଗଃ କୂର୍ମଶ୍ଚ କୃକଲୋ ଦେଵଦତ୍ତୋ ଧନଂଜଯଃ ପ୍ରଯାଣଂ କୁରୁତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଣୋ ଽଭିଧୀଯତେ

ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକଳ, ଦେବଦତ୍ତ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ — ଏମାନେ ଚଳନ କରାନ୍ତିବୋଲି ପ୍ରାଣ ନାମ ହୋଇଛି।

ଅଵାଙ୍ନଯତ୍ଯପାନାଖ୍ଯୋ ଯଦାହାରାଦି ଭୁଜ୍ଯତେ ଵ୍ଯାନୋ ଵ୍ଯାନଶଯତ୍ଯଂଗାନ୍ଯଶେଷାଣି ଵିଵର୍ଧଯନ୍

ଯେତେବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଖାଯାଯାଏ, ଅପାନ ତଳକୁ ଯାଏ; ବ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବିସ୍ତାର କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବଢ଼ାଏ।

ଉଦ୍ଵେଜଯତି ମର୍ମାଣୀତ୍ଯୁଦାନୋ ଵାଯୁରୀରିତଃ ସମଂ ନଯତି ସର୍ଵାଂଗଂ ସମାନସ୍ତେନ ଗୀଯତେ

ଉଦାନ ହେଉଛି ସେଇ ବାୟୁ ଯାହା ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ କମ୍ପିତ କରେ; ସମାନ ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ସମତୁଳନ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ନାମ ହୋଇଛି।

ଉଦ୍ଗାରେ ନାଗ ଆଖ୍ଯାତଃ କୂର୍ମ ଉନ୍ମୀଲନେ ସ୍ଥିତଃ କୃକଲଃ କ୍ଷଵଥୌ ଜ୍ଞେଯୋ ଦେଵଦତ୍ତୋ ଵିଜୃଂଭଣେ

ଉଗ୍ରାସ୍ୱାଦରେ ନାଗ, ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିବାରେ କୂର୍ମ, ଛିଁକିବାରେ କୃକଳ, ଜମ୍ଭାଇରେ ଦେବଦତ୍ତ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାନ୍ତି।

ନ ଜହାତି ମୃତଂ ଚାପି ସର୍ଵଵ୍ଯାପୀ ଧନଂଜଯଃ କ୍ରମେଣାଭ୍ଯସ୍ଯମାନୋଯଂ ପ୍ରାଣାଯାମପ୍ରମାଣଵାନ୍

ଧନଞ୍ଜୟ ମୃତ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ନଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ; କ୍ରମାଗତ ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମର ମାପ ନାହିଁ।

ନିର୍ଦହତ୍ଯଖିଲଂ ଦୋଷଂ କର୍ତୁର୍ଦେହଂ ଚ ରକ୍ଷତି ପ୍ରାଣେ ତୁ ଵିଜିତେ ସମ୍ଯକ୍ ତଚ୍ଚିହ୍ନାନ୍ଯୁପଲକ୍ଷଯେତ୍

ଏହି ପ୍ରଣାୟାମ ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ଦହିଦେଇଥାଏ ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସକାରୀଙ୍କ ଦେହକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜୟ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ।

ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଶ୍ଲେଷ୍ମଣାଂ ତାଵଦଲ୍ପଭାଵଃ ପ୍ରଜାଯତେ ବହୁଭୋଜନସାମର୍ଥ୍ଯଂ ଚିରାଦୁଚ୍ଛ୍ଵାସନଂ ତଥା

ତାପରେ ମଳ, ମୁତ୍ର ଓ କଫର ମାତ୍ରା କମିଯାଏ, ବେଶି ଖାଇପାରିବା ଶକ୍ତି ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରିପାରିବା କ୍ଷମତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

ଲଘୁତ୍ଵଂ ଶୀଘ୍ରଗାମିତ୍ଵମୁତ୍ସାହଃ ସ୍ଵରସୌଷ୍ଠଵମ୍ ସର୍ଵରୋଗକ୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ବଲଂ ତେଜଃ ସୁରୂପତା

ଦେହ ହଲକା ହୁଏ, ଦ୍ରୁତ ଗତି ଆସେ, ଉତ୍ସାହ ବଢ଼େ, ସ୍ୱର ମଧୁର ହୁଏ, ସମସ୍ତ ରୋଗ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ବଳ, ତେଜ ଓ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଧୃତିର୍ମେଧା ଯୁଵତ୍ଵଂ ଚ ସ୍ଥିରତା ଚ ପ୍ରସନ୍ନତା ତପାଂସି ପାପକ୍ଷଯତା ଯଜ୍ଞଦାନଵ୍ରତାଦଯଃ

ଧୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ଯୁବତ୍ୱ, ସ୍ଥିରତା, ପ୍ରସନ୍ନତା, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେବାକୁ ଶକ୍ୟ ହୁଏ।

ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ଯ ତସ୍ଯୈତେ କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଡଶୀମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପ୍ରସକ୍ତାନି ଯଥାସ୍ଵଂ ଵିଷଯେଷ୍ଵିହ

ଏସବୁ ଗୁଣ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପ୍ରଣାୟାମର ଏକ ଷୋଡ଼ଶାଂଶ ସମ୍ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ଯେପରି ସେନ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ନିଜ ନିଜ ବିଷୟରେ ଲୀନ ଥାଏ, ସେପରି।

ଆହତ୍ଯ ଯନ୍ନିଗୃହ୍ଣାତି ସ ପ୍ରତ୍ଯାହାର ଉଚ୍ଯତେ ନମଃପୂର୍ଵାଣୀଂଦ୍ରିଯାଣି ସ୍ଵର୍ଗଂ ନରକମେଵ ଚ

ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ତାଙ୍କର ବିଷୟରୁ ଏକାଠି କରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ବୋଲାଯାଏ; ପୂର୍ବ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ନେଇଯାଏ।

ନିଗୃହୀତନିସୃଷ୍ଟାନି ସ୍ଵର୍ଗାଯ ନରକାଯ ଚ ତସ୍ମାତ୍ସୁଖାର୍ଥୀ ମତିମାଞ୍ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯମାସ୍ଥିତଃ

ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତ କଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ନେଇଯାଏ; ତେଣୁ ଯିଏ ସୁଖ ଚାହେ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି, ସେ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଇଂଦ୍ରିଯାଶ୍ଵାନ୍ନିଗୃହ୍ଯାଶୁ ସ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମାନମୁଦ୍ଧରେତ୍ ଧାରଣା ନାମ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଥାନବନ୍ଧସ୍ସମାସତଃ

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପୀ ଘୋଡ଼ାକୁ ଶୀଘ୍ର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ନିଜେ ନିଜକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ। ସଂକ୍ଷେପରେ, ଚିତ୍ତକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବନ୍ଧିବାକୁ ଧାରଣା କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଥାନଂ ଚ ଶିଵ ଏଵୈକୋ ନାନ୍ଯଦ୍ଦୋଷତ୍ରଯଂ ଯତଃ କାଲଂ କଂଚାଵଧୀକୃତ୍ଯ ସ୍ଥାନେ ଽଵସ୍ଥାପିତଂ ମନଃ

ଏହି ସ୍ଥାନ କେବଳ ଶିବ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, କାରଣ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୋଷ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଆସେ; ଏହି ସ୍ଥାନରେ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନକୁ ରଖିବା।

ନ ତୁ ପ୍ରଚ୍ଯଵତେ ଲକ୍ଷ୍ଯାଦ୍ଧାରଣା ସ୍ଯାନ୍ନ ଚାନ୍ଯଥା ମନସଃ ପ୍ରଥମଂ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ଧାରଣାତଃ ପ୍ରଜାଯତେ

ଯଦି ମନ ଲକ୍ଷ୍ୟରୁ ଚଳିତ ହୁଏନାହିଁ, ଏହାକୁ ଧାରଣା କୁହାଯାଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ; ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ମନର ସ୍ଥିରତା ଉପଜେ।