ଶିଵପୁରାଣମ୍

ଦୃଷ୍ଟେ ତଥାନୁଶ୍ରଵିକେ ଵିରକ୍ତଂ ଵିଷଯେ ମନଃ ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯାଧିକାରୋସ୍ତି ଯୋଗେ ନାନ୍ଯସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍

ଯାହାଙ୍କର ମନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓ ଶୁଣାଯାଉଥିବା ବିଷୟରୁ ଅସକ୍ତ, କେବଳ ସେମାନେ ଯୋଗ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି।

ଵିଷଯଦ୍ଵଯଦୋଷାଣାଂ ଗୁଣାନାମୀଶ୍ଵରସ୍ଯ ଚ ଦର୍ଶନାଦେଵ ସତତଂ ଵିରକ୍ତଂ ଜାଯତେ ମନଃ

ବିଷୟ ଓ ତାହାର ଗୁଣମାନଙ୍କର ଦୋଷ ସହିତ ଭଗବାନଙ୍କ ଦୋଷକୁ ସବୁବେଳେ ଦେଖିଲେ, ମନ ସ୍ବତଃ ଅସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

ଅଷ୍ଟାଂଗୋ ଵା ଷଡଂଗୋ ଵା ସର୍ଵଯୋଗଃ ସମାସତଃ ଯମଶ୍ଚ ନିଯମଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵସ୍ତିକାଦ୍ଯଂ ତଥାସନମ୍

ସମସ୍ତ ଯୋଗ ସାରାଂଶରେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ବା ଷଡଅଙ୍ଗ ହୁଏ: ଯମ, ନିୟମ ଏବଂ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଇତ୍ୟାଦି ଆସନ।

ପ୍ରାଣାଯାମଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରୋ ଧାରଣା ଧ୍ଯାନମେଵ ଚ ସମାଧିରିତି ଯୋଗାଂଗାନ୍ଯଷ୍ଟାଵୁକ୍ତାନି ସୂରିଭିଃ

ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ସମାଧି—ଏହି ଅଠଟି ଯୋଗ ଅଙ୍ଗକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଛନ୍ତି।

ଆସନଂ ପ୍ରାଣସଂରୋଧଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରୋଥ ଧାରଣା ଧ୍ଯାନଂ ସମାଧିର୍ଯୋଗସ୍ଯ ଷଡଂଗାନି ସମାସତଃ

ଆସନ, ପ୍ରାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ସମାଧି—ଏହିଛି ସାରାଂଶରେ ଯୋଗର ଛଅଟି ଅଙ୍ଗ।

ପୃଥଗ୍ଲକ୍ଷଣମେତେଷାଂ ଶିଵଶାସ୍ତ୍ରେ ସମୀରିତମ୍ ଶିଵାଗମେଷୁ ଚାନ୍ଯେଷୁ ଵିଶେଷାତ୍କାମିକାଦିଷୁ

ଏହାମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶୈବ ଗ୍ରନ୍ଥମାନେ, ବିଶେଷକରି କାମିକ ଆଦି ଆଗମରେ ମଧ୍ୟ।

ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ରେଷ୍ଵପି ତଥା ପୁରାଣେଷ୍ଵପି କେଷୁ ଚ ଅହିଂସା ସତ୍ଯମସ୍ତେଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯାପରିଗ୍ରହଃ ଯମ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ସଦ୍ଭିଃ ପଞ୍ଚାଵଯଵଯୋଗତଃ

ଏହିପରି, ଯୋଗ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ କିଛି ପୁରାଣରେ, ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଚୋରି ନକରିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଯମ ବୋଲି ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ କହନ୍ତି।

ଶୌଚଂ ତୁଷ୍ଟିସ୍ତପଶ୍ଚୈଵ ଜପଃ ପ୍ରଣିଧିରେଵ ଚ ଇତି ପଞ୍ଚପ୍ରଭେଦସ୍ସ୍ଯାନ୍ନିଯମଃ ସ୍ଵାଂଶଭେଦତଃ

ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପ, ଜପ ଏବଂ ପ୍ରଣିଧାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ନିଜ ନିଜ ଭାଗରେ ନିୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଵସ୍ତିକଂ ପଦ୍ମମଧ୍ଯେଂଦୁଂ ଵୀରଂ ଯୋଗଂ ପ୍ରସାଧିତମ୍ ପର୍ଯଂକଂ ଚ ଯଥେଷ୍ଟଂ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତମାସନମଷ୍ଟଧା

ସ୍ୱସ୍ତିକ, ପଦ୍ମ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ବୀର, ସିଦ୍ଧ ଯୋଗ, ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତ ଆସନ—ଏହି ଅଠଟିକୁ ଆସନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଵଦେହଜୋ ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯାଯାମୋ ନିରୋଧନମ୍ ତଦ୍ରୋଚକଂ ପୂରକଂ ଚ କୁଂଭକଂ ଚ ତ୍ରିଧୋଚ୍ଯତେ

ନିଜ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଶ୍ୱାସ, ତାହାର ନିୟମନକୁ ନିରୋଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର: ରୋଚକ, ପୂରକ ଏବଂ କୁମ୍ଭକ।

ନାସିକାପୁଟମଂଗୁଲ୍ଯା ପୀଡ୍ଯୈକମପରେଣ ତୁ ଔଦରଂ ରେଚଯେଦ୍ଵାଯୁଂ ତଥାଯଂ ରେଚକଃ ସ୍ମୃତଃ

ନାକର ଏକ ଚିରାକୁ ଆଉଁଠିରେ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦେଇ ଦବାଇ, ଅନ୍ୟ ଚିରା ଦ୍ୱାରା ପେଟର ହାବା ବାହାର କରିବାକୁ ଯାହାକୁ ରେଚକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବାହ୍ଯେନ ମରୁତା ଦେହଂ ଦୃତିଵତ୍ପରିପୂରଯେତ୍ ନାସାପୁଟେନାପରେଣ ପୂରଣାତ୍ପୂରକଂ ମତମ୍

ବାହାର ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଭଲଭାବେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ପରେ ଅନ୍ୟ ନାସା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନେଇଲେ, ଯାହାକୁ ପୂରକ କୁହାଯାଏ, ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

ନ ମୁଂଚତି ନ ଗୃହ୍ଣାତି ଵାଯୁମଂତର୍ବହିଃ ସ୍ଥିତମ୍ ସଂପୂର୍ଣଂ କୁଂଭଵତ୍ତିଷ୍ଠେଦଚଲଃ ସ ତୁ କୁଂଭକ

ଏଠାରେ ଶ୍ୱାସକୁ ନ ଛାଡ଼ିବା ଓ ନ ନେଇବା, ମାନେ ଶ୍ୱାସ ଭିତରେ ବାହାରେ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ରହିବା; ଏହା ପୁରା ଘଡ଼ା ପରି ଭରିଯାଇ ଅଚଳ ରହିବାକୁ କୁମ୍ଭକ କୁହାଯାଏ।

ରେଚକାଦ୍ଯଂ ତ୍ରଯମିଦଂ ନ ଦ୍ରୁତଂ ନ ଵିଲଂବିତମ୍ ତଦ୍ଯତଃ କ୍ରମଯୋଗେନ ତ୍ଵଭ୍ଯସେଦ୍ଯୋଗସାଧକଃ

ଏହି ତିନିଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ରେଚକ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ, ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କିମ୍ବା ଅତି ଦେରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିଭଳି କ୍ରମାଗତ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ଶିଖିବା ଉଚିତ୍।

ରେଚକାଦିଷୁ ଯୋଭ୍ଯାସୋ ନାଡୀଶୋଧନପୂର୍ଵକଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛୋତ୍କ୍ରମଣପର୍ଯଂତଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯୋଗାନୁଶାସନେ

ରେଚକ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ଆଗରୁ ନାଡ଼ୀ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ, ଯେପରି ଯୋଗ ଶିକ୍ଷାରେ କୁହାଯାଇଛି।

କନ୍ଯକାଦିକ୍ରମଵଶାତ୍ପ୍ରାଣାଯାମନିରୋଧନମ୍ ତଚ୍ଚତୁର୍ଧୋପଦିଷ୍ଟଂ ସ୍ଯାନ୍ମାତ୍ରାଗୁଣଵିଭାଗତଃ

କନ୍ୟକା ଆଦି କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରାଣାୟାମର ନିରୋଧନ ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ମାପ ଓ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ।

କନ୍ଯକସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଧା ସ୍ଯାତ୍ସ ଚ ଦ୍ଵାଦଶମାତ୍ରକଃ ମଧ୍ଯମସ୍ତୁ ଦ୍ଵିରୁଦ୍ଧାତଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମାତ୍ରକଃ

କନ୍ୟକା ଚାରି ପ୍ରକାର ଓ ଏହାର ମାପ ଦ୍ୱାଦଶ ହୁଏ; ମଧ୍ୟମ ଦୁଇଥର ନିରୋଧ ଓ ଏହାର ମାପ ଚବିଶ।

ଉତ୍ତମସ୍ତୁ ତ୍ରିରୁଦ୍ଧାତଃ ଷଡ୍ଵିଂଶନ୍ମାତ୍ରକଃ ପରଃ ସ୍ଵେଦକଂପାଦିଜନକଃ ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ତଦୁତ୍ତରଃ

ଉତ୍ତମ ପ୍ରକାର ତିନିଥର ନିରୋଧ ଓ ଏହାର ମାପ ଛଅବିଶ; ସେଠାରୁ ଉପରେ ଯେଉଁ ପ୍ରାଣାୟାମ ହୁଏ, ତାହାରେ ଘମ, କମ୍ପନ ଓ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଆନଂଦୋଦ୍ଭଵରୋମାଂଚନେତ୍ରାଶ୍ରୂଣାଂ ଵିମୋଚନମ୍ ଜଲ୍ପଭ୍ରମଣମୂର୍ଛାଦ୍ଯଂ ଜାଯତେ ଯୋଗିନଃ ପରମ୍

ଆନନ୍ଦ, ଲୋମ ଦାଡ଼ିଯିବା, ନୟନରୁ ଲୁହ ଝରିବା, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିବା, ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ମୂର୍ଛା ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଜାନୁଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀକୃତ୍ଯ ନ ଦ୍ରୁତଂ ନ ଵିଲଂବିତମ୍ ଅଂଗୁଲୀସ୍ଫୋଟନଂ କୁର୍ଯାତ୍ସା ମାତ୍ରେତି ପ୍ରକୀର୍ତିତା

ଘୁଁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ନ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ନ ଦେରି କରି, ଆଉ ଆଙ୍ଗୁଠି ଟିପିବା ଉଚିତ୍; ଏହିକୁ ମାପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମାତ୍ରାକ୍ରମେଣ ଵିଜ୍ଞେଯାଶ୍ଚୋଦ୍ଵାତକ୍ରମଯୋଗତଃ ନାଡୀଵିଶୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ତୁ ପ୍ରାଣାଯାମଂ ସମାଚରେତ୍

ମାପଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ଉପରକୁ ଚଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା; ନାଡ଼ୀ ଶୁଦ୍ଧି ପରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଭଲଭାବେ କରିବା ଉଚିତ୍।

ଅଗର୍ଭଶ୍ଚ ସଗର୍ଭଶ୍ଚ ପ୍ରାଣାଯାମୋ ଦ୍ଵିଧା ସ୍ମୃତଃ ଜପଂ ଧ୍ଯାନଂ ଵିନାଗର୍ଭଃ ସଗର୍ଭସ୍ତତ୍ସମନ୍ଵଯାତ୍

ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଅବୀଜ ଓ ବୀଜ ସହିତ; ଅବୀଜ ମାନେ ଜପ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ ଛଡ଼ି, ବୀଜ ସହିତ ମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ।

ଅଗର୍ଭାଦ୍ଗର୍ଭସଂଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରାଣାଯାମଃଶତାଧିକଃ ତସ୍ମାତ୍ସଗର୍ଭଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଯୋଗିନଃ ପ୍ରାଣସଂଯମମ୍

ଅବୀଜ ଠାରୁ ବୀଜ ସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମ ଶତଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀମାନେ ବୀଜ ସହିତ ପ୍ରାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।

ପ୍ରାଣୋ ଽପାନଃ ସମାନଶ୍ଚ ହ୍ଯୁଦାନୋ ଵ୍ଯାନ ଏଵ ଚ

ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ ଓ ବ୍ୟାନ — ଏହି ପଞ୍ଚଟି ଅଛି।

ନାଗଃ କୂର୍ମଶ୍ଚ କୃକଲୋ ଦେଵଦତ୍ତୋ ଧନଂଜଯଃ ପ୍ରଯାଣଂ କୁରୁତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଣୋ ଽଭିଧୀଯତେ

ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକଳ, ଦେବଦତ୍ତ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ — ଏମାନେ ଚଳନ କରାନ୍ତିବୋଲି ପ୍ରାଣ ନାମ ହୋଇଛି।

ଅଵାଙ୍ନଯତ୍ଯପାନାଖ୍ଯୋ ଯଦାହାରାଦି ଭୁଜ୍ଯତେ ଵ୍ଯାନୋ ଵ୍ଯାନଶଯତ୍ଯଂଗାନ୍ଯଶେଷାଣି ଵିଵର୍ଧଯନ୍

ଯେତେବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଖାଯାଯାଏ, ଅପାନ ତଳକୁ ଯାଏ; ବ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବିସ୍ତାର କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବଢ଼ାଏ।

ଉଦ୍ଵେଜଯତି ମର୍ମାଣୀତ୍ଯୁଦାନୋ ଵାଯୁରୀରିତଃ ସମଂ ନଯତି ସର୍ଵାଂଗଂ ସମାନସ୍ତେନ ଗୀଯତେ

ଉଦାନ ହେଉଛି ସେଇ ବାୟୁ ଯାହା ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ କମ୍ପିତ କରେ; ସମାନ ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ସମତୁଳନ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ନାମ ହୋଇଛି।

ଉଦ୍ଗାରେ ନାଗ ଆଖ୍ଯାତଃ କୂର୍ମ ଉନ୍ମୀଲନେ ସ୍ଥିତଃ କୃକଲଃ କ୍ଷଵଥୌ ଜ୍ଞେଯୋ ଦେଵଦତ୍ତୋ ଵିଜୃଂଭଣେ

ଉଗ୍ରାସ୍ୱାଦରେ ନାଗ, ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିବାରେ କୂର୍ମ, ଛିଁକିବାରେ କୃକଳ, ଜମ୍ଭାଇରେ ଦେବଦତ୍ତ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାନ୍ତି।

ନ ଜହାତି ମୃତଂ ଚାପି ସର୍ଵଵ୍ଯାପୀ ଧନଂଜଯଃ କ୍ରମେଣାଭ୍ଯସ୍ଯମାନୋଯଂ ପ୍ରାଣାଯାମପ୍ରମାଣଵାନ୍

ଧନଞ୍ଜୟ ମୃତ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ନଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ; କ୍ରମାଗତ ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମର ମାପ ନାହିଁ।