ଶିଵପୁରାଣମ୍

ଇଦାନୀଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଯୋଗଂ ପରମଦୁର୍ଲଭମ୍ ସାଧିକାରଂ ଚ ସାଂଗଂ ଚ ସଵିଧିଂ ସପ୍ରଯୋଜନମ୍

ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଯୋଗ, ତାହାର ଆବଶ୍ୟକତା, ଅଙ୍ଗ, ବିଧି ଏବଂ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।

ଯଦ୍ଯସ୍ତି ମରଣଂ ପୂର୍ଵଂ ଯୋଗାଦ୍ଯନୁପମର୍ଦତଃ ସଦ୍ଯଃ ସାଧଯିତୁଂ ଶକ୍ଯଂ ଯେନ ସ୍ଯାନ୍ନାତ୍ମହା ନରଃ

ଯଦି ଯୋଗ ସାଧନ ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ତେବେ କୌଣସି ଉପାୟ ଅଛି କି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ନିଜକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଛାଡ଼ି ସତ୍ୱରେ ତାହା ଲାଭ କରିପାରିବ?

ତଚ୍ଚ ତତ୍କାରଣଂ ଚୈଵ ତତ୍କାଲକରଣାନି ଚ ତଦ୍ଭେଦତାରତମ୍ଯଂ ଚ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ତତ୍ତ୍ଵତଃ

ତୁମେ ଏହା, ତାହାର କାରଣ, ସମୟ ଏବଂ ଉପାୟ, ତାହାର ପ୍ରକାର ଏବଂ ତାରତମ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

ସ୍ଥାନେ ପୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା କୃଷ୍ଣ ସର୍ଵପ୍ରଶ୍ନାର୍ଥଵେଦିନା ତତଃ କ୍ରମେଣ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶୃଣୁ ସମାହିତଃ

ହେ କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ ସଠିକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରୁଛ। ଏହିପରି, ମୁଁ ସବୁ କଥାକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି କଥା ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ।

ନିରୁଦ୍ଧଵୃତ୍ତ୍ଯଂତରସ୍ଯଂ ଶିଵେ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଲା ଯା ଵୃତ୍ତିଃ ସ ସମାସେନ ଯୋଗଃ ସ ଖଲୁ ପଞ୍ଚଧା

ଯେତେବେଳେ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମନ ଶିବଙ୍କ ଭିତରେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଳ ହୁଏ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ସାରାଂଶରେ ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର।

ମଂତ୍ରଯୋଗଃସ୍ପର୍ଶଯୋଗୋ ଭାଵଯୋଗସ୍ତଥାପରଃ ଅଭାଵଯୋଗସ୍ସର୍ଵେଭ୍ଯୋ ମହାଯୋଗଃ ପରୋ ମତଃ

ମନ୍ତ୍ର ଯୋଗ, ସ୍ପର୍ଶ ଯୋଗ, ଭାବ ଯୋଗ ଏବଂ ଅଭାବ ଯୋଗ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଏକ; ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯୋଗ ହେଉଛି ମହାଯୋଗ।

ମଂତ୍ରାଭ୍ଯାସଵଶେନୈଵ ମଂତ୍ରଵାଚ୍ଯାର୍ଥଗୋଚରଃ ଅଵ୍ଯାକ୍ଷେପା ମନୋଵୃତ୍ତିର୍ମଂତ୍ରଯୋଗ ଉଦାହୃତଃ

ମନ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ମନର ଚଳନ ଅବିଚ୍ଳିତ ଓ ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ, ସେଇକୁ ମନ୍ତ୍ର ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରାଣାଯାମମୁଖା ସୈଵ ସ୍ପର୍ଶେ ଯୋଗୋଭିଧୀଯତେ ସ ମଂତ୍ରସ୍ପର୍ଶନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଭାଵଯୋଗଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ

ଏହି ଯୋଗଟି ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ମନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ପର୍ଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଭାବ ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିଲୀନାଵଯଵଂ ଵିଶ୍ଵଂ ରୂପଂ ସଂଭାଵ୍ଯତେ ଯତଃ ଅଭାଵଯୋଗଃ ସଂପ୍ରୋକ୍ତୋ ଽନାଭାସାଦ୍ଵସ୍ତୁନଃ ସତଃ

ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏବଂ ତାହାର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଯେତେବେଳେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ହୁଏ, ସେଇକୁ ଅଭାବ ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏମିତି ସତ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାରିତ।

ଶିଵସ୍ଵଭାଵ ଏଵୈକଶ୍ଚିଂତ୍ଯତେ ନିରୁପାଧିକଃ ଯଥା ଶୈଵମନୋଵୃତ୍ତିର୍ମହାଯୋଗ ଇହୋଚ୍ଯତେ

ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଶିବଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ, ଯାହାର କୌଣସି ଗୁଣ ନାହିଁ, ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମନର ଚଳନ ଶୈବ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ମହାଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଦୃଷ୍ଟେ ତଥାନୁଶ୍ରଵିକେ ଵିରକ୍ତଂ ଵିଷଯେ ମନଃ ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯାଧିକାରୋସ୍ତି ଯୋଗେ ନାନ୍ଯସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍

ଯାହାଙ୍କର ମନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓ ଶୁଣାଯାଉଥିବା ବିଷୟରୁ ଅସକ୍ତ, କେବଳ ସେମାନେ ଯୋଗ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି।

ଵିଷଯଦ୍ଵଯଦୋଷାଣାଂ ଗୁଣାନାମୀଶ୍ଵରସ୍ଯ ଚ ଦର୍ଶନାଦେଵ ସତତଂ ଵିରକ୍ତଂ ଜାଯତେ ମନଃ

ବିଷୟ ଓ ତାହାର ଗୁଣମାନଙ୍କର ଦୋଷ ସହିତ ଭଗବାନଙ୍କ ଦୋଷକୁ ସବୁବେଳେ ଦେଖିଲେ, ମନ ସ୍ବତଃ ଅସକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।

ଅଷ୍ଟାଂଗୋ ଵା ଷଡଂଗୋ ଵା ସର୍ଵଯୋଗଃ ସମାସତଃ ଯମଶ୍ଚ ନିଯମଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵସ୍ତିକାଦ୍ଯଂ ତଥାସନମ୍

ସମସ୍ତ ଯୋଗ ସାରାଂଶରେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ବା ଷଡଅଙ୍ଗ ହୁଏ: ଯମ, ନିୟମ ଏବଂ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଇତ୍ୟାଦି ଆସନ।

ପ୍ରାଣାଯାମଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରୋ ଧାରଣା ଧ୍ଯାନମେଵ ଚ ସମାଧିରିତି ଯୋଗାଂଗାନ୍ଯଷ୍ଟାଵୁକ୍ତାନି ସୂରିଭିଃ

ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ସମାଧି—ଏହି ଅଠଟି ଯୋଗ ଅଙ୍ଗକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଛନ୍ତି।

ଆସନଂ ପ୍ରାଣସଂରୋଧଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରୋଥ ଧାରଣା ଧ୍ଯାନଂ ସମାଧିର୍ଯୋଗସ୍ଯ ଷଡଂଗାନି ସମାସତଃ

ଆସନ, ପ୍ରାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ସମାଧି—ଏହିଛି ସାରାଂଶରେ ଯୋଗର ଛଅଟି ଅଙ୍ଗ।

ପୃଥଗ୍ଲକ୍ଷଣମେତେଷାଂ ଶିଵଶାସ୍ତ୍ରେ ସମୀରିତମ୍ ଶିଵାଗମେଷୁ ଚାନ୍ଯେଷୁ ଵିଶେଷାତ୍କାମିକାଦିଷୁ

ଏହାମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶୈବ ଗ୍ରନ୍ଥମାନେ, ବିଶେଷକରି କାମିକ ଆଦି ଆଗମରେ ମଧ୍ୟ।

ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ରେଷ୍ଵପି ତଥା ପୁରାଣେଷ୍ଵପି କେଷୁ ଚ ଅହିଂସା ସତ୍ଯମସ୍ତେଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯାପରିଗ୍ରହଃ ଯମ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ସଦ୍ଭିଃ ପଞ୍ଚାଵଯଵଯୋଗତଃ

ଏହିପରି, ଯୋଗ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ କିଛି ପୁରାଣରେ, ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଚୋରି ନକରିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଯମ ବୋଲି ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ କହନ୍ତି।

ଶୌଚଂ ତୁଷ୍ଟିସ୍ତପଶ୍ଚୈଵ ଜପଃ ପ୍ରଣିଧିରେଵ ଚ ଇତି ପଞ୍ଚପ୍ରଭେଦସ୍ସ୍ଯାନ୍ନିଯମଃ ସ୍ଵାଂଶଭେଦତଃ

ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପ, ଜପ ଏବଂ ପ୍ରଣିଧାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ନିଜ ନିଜ ଭାଗରେ ନିୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଵସ୍ତିକଂ ପଦ୍ମମଧ୍ଯେଂଦୁଂ ଵୀରଂ ଯୋଗଂ ପ୍ରସାଧିତମ୍ ପର୍ଯଂକଂ ଚ ଯଥେଷ୍ଟଂ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତମାସନମଷ୍ଟଧା

ସ୍ୱସ୍ତିକ, ପଦ୍ମ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ବୀର, ସିଦ୍ଧ ଯୋଗ, ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତ ଆସନ—ଏହି ଅଠଟିକୁ ଆସନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଵଦେହଜୋ ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯାଯାମୋ ନିରୋଧନମ୍ ତଦ୍ରୋଚକଂ ପୂରକଂ ଚ କୁଂଭକଂ ଚ ତ୍ରିଧୋଚ୍ଯତେ

ନିଜ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଶ୍ୱାସ, ତାହାର ନିୟମନକୁ ନିରୋଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର: ରୋଚକ, ପୂରକ ଏବଂ କୁମ୍ଭକ।

ନାସିକାପୁଟମଂଗୁଲ୍ଯା ପୀଡ୍ଯୈକମପରେଣ ତୁ ଔଦରଂ ରେଚଯେଦ୍ଵାଯୁଂ ତଥାଯଂ ରେଚକଃ ସ୍ମୃତଃ

ନାକର ଏକ ଚିରାକୁ ଆଉଁଠିରେ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦେଇ ଦବାଇ, ଅନ୍ୟ ଚିରା ଦ୍ୱାରା ପେଟର ହାବା ବାହାର କରିବାକୁ ଯାହାକୁ ରେଚକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବାହ୍ଯେନ ମରୁତା ଦେହଂ ଦୃତିଵତ୍ପରିପୂରଯେତ୍ ନାସାପୁଟେନାପରେଣ ପୂରଣାତ୍ପୂରକଂ ମତମ୍

ବାହାର ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଦେହକୁ ଭଲଭାବେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ପରେ ଅନ୍ୟ ନାସା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ନେଇଲେ, ଯାହାକୁ ପୂରକ କୁହାଯାଏ, ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

ନ ମୁଂଚତି ନ ଗୃହ୍ଣାତି ଵାଯୁମଂତର୍ବହିଃ ସ୍ଥିତମ୍ ସଂପୂର୍ଣଂ କୁଂଭଵତ୍ତିଷ୍ଠେଦଚଲଃ ସ ତୁ କୁଂଭକ

ଏଠାରେ ଶ୍ୱାସକୁ ନ ଛାଡ଼ିବା ଓ ନ ନେଇବା, ମାନେ ଶ୍ୱାସ ଭିତରେ ବାହାରେ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ରହିବା; ଏହା ପୁରା ଘଡ଼ା ପରି ଭରିଯାଇ ଅଚଳ ରହିବାକୁ କୁମ୍ଭକ କୁହାଯାଏ।

ରେଚକାଦ୍ଯଂ ତ୍ରଯମିଦଂ ନ ଦ୍ରୁତଂ ନ ଵିଲଂବିତମ୍ ତଦ୍ଯତଃ କ୍ରମଯୋଗେନ ତ୍ଵଭ୍ଯସେଦ୍ଯୋଗସାଧକଃ

ଏହି ତିନିଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ରେଚକ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ, ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କିମ୍ବା ଅତି ଦେରି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିଭଳି କ୍ରମାଗତ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ଶିଖିବା ଉଚିତ୍।

ରେଚକାଦିଷୁ ଯୋଭ୍ଯାସୋ ନାଡୀଶୋଧନପୂର୍ଵକଃ ସ୍ଵେଚ୍ଛୋତ୍କ୍ରମଣପର୍ଯଂତଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯୋଗାନୁଶାସନେ

ରେଚକ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକ ଆଗରୁ ନାଡ଼ୀ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏବଂ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ, ଯେପରି ଯୋଗ ଶିକ୍ଷାରେ କୁହାଯାଇଛି।

କନ୍ଯକାଦିକ୍ରମଵଶାତ୍ପ୍ରାଣାଯାମନିରୋଧନମ୍ ତଚ୍ଚତୁର୍ଧୋପଦିଷ୍ଟଂ ସ୍ଯାନ୍ମାତ୍ରାଗୁଣଵିଭାଗତଃ

କନ୍ୟକା ଆଦି କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରାଣାୟାମର ନିରୋଧନ ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ମାପ ଓ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ।

କନ୍ଯକସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଧା ସ୍ଯାତ୍ସ ଚ ଦ୍ଵାଦଶମାତ୍ରକଃ ମଧ୍ଯମସ୍ତୁ ଦ୍ଵିରୁଦ୍ଧାତଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିମାତ୍ରକଃ

କନ୍ୟକା ଚାରି ପ୍ରକାର ଓ ଏହାର ମାପ ଦ୍ୱାଦଶ ହୁଏ; ମଧ୍ୟମ ଦୁଇଥର ନିରୋଧ ଓ ଏହାର ମାପ ଚବିଶ।

ଉତ୍ତମସ୍ତୁ ତ୍ରିରୁଦ୍ଧାତଃ ଷଡ୍ଵିଂଶନ୍ମାତ୍ରକଃ ପରଃ ସ୍ଵେଦକଂପାଦିଜନକଃ ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ତଦୁତ୍ତରଃ

ଉତ୍ତମ ପ୍ରକାର ତିନିଥର ନିରୋଧ ଓ ଏହାର ମାପ ଛଅବିଶ; ସେଠାରୁ ଉପରେ ଯେଉଁ ପ୍ରାଣାୟାମ ହୁଏ, ତାହାରେ ଘମ, କମ୍ପନ ଓ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଆନଂଦୋଦ୍ଭଵରୋମାଂଚନେତ୍ରାଶ୍ରୂଣାଂ ଵିମୋଚନମ୍ ଜଲ୍ପଭ୍ରମଣମୂର୍ଛାଦ୍ଯଂ ଜାଯତେ ଯୋଗିନଃ ପରମ୍

ଆନନ୍ଦ, ଲୋମ ଦାଡ଼ିଯିବା, ନୟନରୁ ଲୁହ ଝରିବା, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିବା, ଘୁର୍ଣ୍ଣି, ମୂର୍ଛା ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ।