ଶିଵପୁରାଣମ୍

ମମାର୍ଥେନ ଶିଵେନେଦଂ ତାମସେନାଭିଧୀଯତେ ଅଥର୍ଵାହ ତୁରାଯାଖ୍ଯଂ ତୁରୀଯାତୀତମେଵ ଚ

ମୋର ଅର୍ଥରେ, ହେ ଶିବ, ଏହାକୁ ତାମସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଅଥର୍ବ ବେଦ ଏହାକୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଓ ଚତୁର୍ଥ ଅତିତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କହିଛି ।

ମଯାଭିଧୀଯତେ ତସ୍ମାଦଧ୍ଵାତୀତପଦୋସ୍ମ୍ଯହମ୍ ଅଧ୍ଵାତ୍ମକଂ ତୁ ତ୍ରିତଯଂ ଶିଵଵିଦ୍ଯାତ୍ମସଂଜ୍ଞିତମ୍

ମୁଁ ଏହାକୁ କହିଛି, ତେଣୁ ମୋତେ ପଥ ଅତିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ପଥକୁ ଶିବଜ୍ଞାନ ଓ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।

ତତ୍ତ୍ରୈଗୁଣ୍ଯଂ ତ୍ରଯୀସାଧ୍ଯଂ ସଂଶୋଧ୍ଯଂ ଚ ପଦୈଷିଣା ଅଧ୍ଵାତୀତଂ ତୁରୀଯାଖ୍ଯଂ ନିର୍ଵାଣଂ ପରମଂ ପଦମ୍

ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣ, ତିନି ବେଦ ଦ୍ୱାରା ସାଧିତ, ପଦ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକେ ଶୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ହୁଏ । ପଥ ଅତିତ ଯାହାକୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ, ସେହି ମୁକ୍ତି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ।

ତଦତୀତଂ ଚ ନୈର୍ଗୁଣ୍ଯାଦଧ୍ଵନୋସ୍ଯ ଵିଶୋଧକମ୍ ଦ୍ଵଯୋଃ ପ୍ରମାପକୋ ନାଦୋ ନଦାଂତଶ୍ଚ ମଦାତ୍ମକଃ

ଯାହା ଏହାଠାରୁ ଅତିତ, ସେ ନିର୍ଗୁଣତା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ପଥକୁ ପବିତ୍ର କରେ । ଦୁଇଟିର ମାପ ଯେ ଶବ୍ଦ ଓ ଶବ୍ଦର ଶେଷ, ସେ ମୋର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ।

ତସ୍ମାନ୍ମମାର୍ଥସ୍ଵାତଂତ୍ର୍ଯାତ୍ପ୍ରଧାନଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ ଯଦସ୍ତି ଵସ୍ତୁ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଗୁଣପ୍ରଧାନ୍ଯଯୋଗତଃ

ତେଣୁ, ମୋର ଅର୍ଥର ସ୍ୱାଧୀନତାରୁ, ପରମେଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସମସ୍ତ କିଛି ଗୁଣର ପ୍ରଧାନତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ।

ସମସ୍ତଂ ଵ୍ଯସ୍ତମପି ଚ ପ୍ରଣଵାର୍ଥଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ସଵାର୍ଥଵାଚକଂ ତସ୍ମାଦେକଂ ବ୍ରହ୍ମୈତଦକ୍ଷରମ୍

ସମସ୍ତ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁହିଁକୁ 'ଓଁ' ଅକ୍ଷରର ଅର୍ଥ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ । ତେଣୁ, ଏହି ଏକ ଅବିନାଶୀ ଅକ୍ଷର ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ଅର୍ଥର ଉଚ୍ଚାରକ ।

ତେନୋମିତି ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନଂ କୁରୁତେ ପ୍ରଥମଂ ଶିଵଃ ଶିଵୋ ହି ପ୍ରଣଵୋ ହ୍ଯେଷ ପ୍ରଣଵୋ ହି ଶିଵଃ ସ୍ମୃତଃ

ଏହି 'ଓଁ' ଦ୍ୱାରା ଶିବ ପ୍ରଥମେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । କାରଣ ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି 'ଓଁ', ଏବଂ 'ଓଁ' କୁ ଶିବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ।

ଵାଚ୍ଯଵାଚକଯୋର୍ଭେଦୋ ନାତ୍ଯଂତଂ ଵିଦ୍ଯତେ ଯତଃ ଚିଂତଯା ରହିତୋ ରୁଦ୍ରୋ ଵାଚୋଯନ୍ମନସା ସହ

ବାଚ୍ୟ ଓ ବାଚକର ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, କାରଣ ରୁଦ୍ର ଚିନ୍ତାର ପାରେ ଅଛନ୍ତି, ଓ ମନ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ ବାଣୀ ତାଙ୍କର ଉପାୟ ।

ଅପ୍ରାପ୍ଯ ତନ୍ନିଵର୍ତଂତେ ଵାଚ୍ଯସ୍ତ୍ଵେକାକ୍ଷରେଣ ସଃ ଏକାକ୍ଷରାଦକାରାଖ୍ଯାଦାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଭିଧୀଯତେ

ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ନ କରି, ସେମାନେ ପଛକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବାଚ୍ୟ ଏକ ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ । ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷର 'ଅ' ଭଳି, ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ଏକାକ୍ଷରାଦୁକାରାଖ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵିଧା ଵିଷ୍ଣୁରୁଦୀର୍ଯତେ ଏକାକ୍ଷରାନ୍ମକାରାଖ୍ଯାଚ୍ଛିଵୋ ରୁଦ୍ର ଉଦାହୃତଃ

ଏକ ଅକ୍ଷର 'ଉ' ଭଳି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦୁଇ ରୂପରେ କୁହାଯାଏ; ଏକ ଅକ୍ଷର 'ମ' ଭଳି, ଶିବ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ ।

ଦକ୍ଷିଣାଂଗାନ୍ମହେଶସ୍ଯ ଜାତୋ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମସଂଜ୍ଞିକଃ ଵାମାଂଗାଦଭଵଦ୍ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତତୋ ଵିଦ୍ଯେତି ସଂଜ୍ଞିତଃ

ମହେଶ୍ୱରଙ୍କର ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯିଏ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି; ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ବିଷ୍ଣୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତେଣୁ ସେ 'ଜ୍ଞାନ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ ।

ହୃଦଯାନ୍ନୀଲରୁଦ୍ରୋ ଭୂଚ୍ଛିଵସ୍ଯ ଶିଵସଂଜ୍ଞିକଃ ସୃଷ୍ଟେଃ ପ୍ରଵର୍ତକୋ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଥିତେର୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିମୋହକଃ

ହୃଦୟରୁ ନୀଳରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଯିଏ ଶିବ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ । ସେ ସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ସ୍ଥିତିରେ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ରହନ୍ତି, ଓ ମୋହ ଦେଇଥାନ୍ତି ।

ସଂହାରସ୍ଯ ତଥା ରୁଦ୍ରସ୍ତଯୋର୍ନିତ୍ଯଂ ନିଯାମକଃ

ସେହିପରି, ସଂହାରରେ ରୁଦ୍ର କାରଣ ଓ ସେ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ସଦା ନିୟନ୍ତ୍ରକ ।

ତସ୍ମାତ୍ତ୍ରଯସ୍ତେ କଥ୍ଯଂତେ ଜଗତଃ କାରଣାନି ଚ କାରଣତ୍ରଯହେତୁଶ୍ଚ ଶିଵଃ ପରମକାରଣମ୍

ତେଣୁ, ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଶିବ ସମସ୍ତ କାରଣର ମୂଳ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ ।

ଅର୍ଥମେତମଵିଜ୍ଞାଯ ରଜସା ବଦ୍ଧଵୈରଯୋଃ ଯୁଵଯୋଃ ପ୍ରତିବୋଧାଯ ମଧ୍ଯେ ଲିଂଗମୁପସ୍ଥିତମ୍

ଏହି ଅର୍ଥକୁ ବୁଝିନଥିବା, ରଜୋଗୁଣ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ବନ୍ଧିଥିବା, ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗ୍ରତିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମଧ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗ ଚିହ୍ନ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା ।

ଏଵମୋମିତି ମାଂ ପ୍ରାହୁର୍ଯଦିହୋକ୍ତମଥର୍ଵଣା ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ଶାଖାଶ୍ଚାନ୍ଯାଃ ସହସ୍ରଶଃ

ଏଭଳି ମୋତେ ଏହି ନାମରେ ଡାକନ୍ତି, ଯେପରିକି ଏଠାରେ ଅଥର୍ବବେଦରେ କହାଯାଇଛି— ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ଓ ଅନେକ ଶାଖା ହଜାର-ହଜାର ଅଛି।

ଵେଦେଷ୍ଵେଵଂ ସ୍ଵଯଂ ଵକ୍ତ୍ରୈର୍ଵ୍ଯକ୍ତମିତ୍ଯଵଦତ୍ସ୍ଵପି ସ୍ଵପ୍ନାନୁଭୂତମିଵ ତତ୍ତାଭ୍ଯାଂ ନାଧ୍ଯଵସୀଯତେ

ବେଦମାନେ ନିଜେ ମୁଖରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିଛନ୍ତି, ତଥାପି ସେମାନେ ସେଥିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିପାରନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନୁଭବ କରେ।

ତଯୋସ୍ତତ୍ର ପ୍ରବୋଧାଯ ତମୋପନଯନାଯ ଚ ଲିଂଗେପି ମୁଦ୍ରିତଂ ସର୍ଵଂ ଯଥା ଵେଦୈରୁଦାହୃତମ୍

ସେମାନଙ୍କର ଜାଗୃତି ଓ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ସମସ୍ତ କଥା ଲିଙ୍ଗରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ରହିଛି, ବେଦରେ ଯେପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁଦ୍ରିତଂ ଲିଂଗେ ପ୍ରସାଦାଲ୍ଲିଂଗିନସ୍ତଦା ପ୍ରଶାଂତମନସୌ ଦେଵୌ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୌ ସଂବଭୂଵତୁଃ

ଲିଙ୍ଗରେ ସମସ୍ତ କଥା ଗୁପ୍ତ ଦେଖି, ତାହାର କୃପାରେ, ସେ ଦୁଇ ଦେବତା ଶାନ୍ତ ମନେ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ।

ଉତ୍ପତ୍ତିଂ ଵିଲଯଂ ଚୈଵ ଯଥାତ୍ମ୍ଯଂ ଚ ଷଡଧ୍ଵନାମ୍ ତତଃ ପରତରଂ ଧାମ ଧାମଵଂତଂ ଚ ପୂରୁଷମ୍

ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ, ଛଅଟି ପଥର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ତା'ପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମ, ଧାମଧାରୀ ପୁରୁଷ।

ନିରୁତ୍ତରତରଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିଷ୍କଲଂ ଶିଵମୀଶ୍ଵରମ୍ ପଶୁପାଶମଯସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରପଞ୍ଚସ୍ଯ ସଦା ପତିମ୍

ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ଅଖଣ୍ଡ, ଶିବ, ଈଶ୍ୱର, ଏହି ବନ୍ଧନ ଓ ବନ୍ଧା ଜୀବର ସୃଷ୍ଟିର ଚିରନ୍ତନ ସ୍ୱାମୀ।

ଅକୁତୋଭଯମତ୍ଯଂତମଵୃଦ୍ଧିକ୍ଷଯମଵ୍ଯଯମ୍ ଵାହ୍ଯମାଭ୍ଯଂତରଂ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଵାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରଵର୍ଜିତମ୍

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭୟ, ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନାହିଁ, ଅବିନାଶୀ, ବାହାର ଓ ଭିତରେ ସବୁଠି ବ୍ୟାପିଥିବା, ତଥାପି ବାହାର ଭିତରୁ ଅଲଗା।

ନିରସ୍ତାତିଶଯଂ ଶଶ୍ଵଦ୍ଵିଶ୍ଵଲୋକଵିଲକ୍ଷଣମ୍ ଅଲକ୍ଷଣମନିର୍ଦେଶ୍ଯମଵାଙ୍ମନସଗୋଚରମ୍

ସମସ୍ତ ଅତିରିକ୍ତତାରୁ ମୁକ୍ତ, ସଦା ସମସ୍ତ ଲୋକରୁ ଅଲଗା, ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବା ନୁହେଁ, କଥା ଓ ମନର ଅପରିଚୟ।

ପ୍ରକାଶୈକରସଂ ଶାଂତଂ ପ୍ରସନ୍ନଂ ସତତୋଦିତମ୍ ସର୍ଵକଲ୍ଯାଣନିଲଯଂ ଶକ୍ତ୍ଯା ତାଦୃଶଯାନ୍ଵିତମ୍

ଏକମାତ୍ର ଆଲୋକର ସ୍ୱରୂପ, ଶାନ୍ତ, ପ୍ରସନ୍ନ, ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳର ନିବାସ, ଏପରି ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦେଵଂ ଵିରୂପାକ୍ଷଂ ବ୍ରହ୍ମନାରାଯଣୌ ତଦା ରଚଯିତ୍ଵାଂଜଲିଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଭୀତୌ ତୌ ଵାଚମୂଚତୁଃ

ବିରୂପାକ୍ଷ ଦେବଙ୍କୁ ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ନାରାୟଣ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ଯୋଡି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ।

ଅଜ୍ଞୋ ଵାହମଭିଜ୍ଞୋ ଵା ତ୍ଵଯାଦୌ ଦେଵ ନିର୍ମିତଃ ଈଦୃଶୀଂ ଭ୍ରାଂତିମାପନ୍ନ ଇତି କୋ ଽତ୍ରାପରାଧ୍ଯତି

ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନୀ, ଆରମ୍ଭରେ ତୁମେ ମୋତେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲ, ଏପରି ଭ୍ରମରେ ପଡି, ଏଠାରେ କିଏ ଦୋଷୀ?

ଆସ୍ତାଂ ମମେଦମଜ୍ଞାନଂ ତ୍ଵଯି ସନ୍ନିହତେ ପ୍ରଭୋ ନିର୍ଭଯଃ କୋ ଽଭିଭାଷେତ କୃତ୍ଯଂ ସ୍ଵସ୍ଯ ପରସ୍ଯ ଵା

ମୋର ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ରହିଯାଉ, ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ସାମ୍ନାରେ ଥିବାବେଳେ; କିଏ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କଥା କହିପାରିବ?

ଆଵଯୋର୍ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଵିଵାଦୋ ଽପି ହି ଶୋଭନଃ ପାଦପ୍ରଣାମଫଲଦୋ ନାଥସ୍ଯ ଭଵତୋ ଯତଃ

ମୋ ଓ ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ବିବାଦ ହେଲା, ଏହା ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ହେଲା, କାରଣ ତୁମ ପାଦ ପ୍ରଣାମ ଫଳଦାୟକ, ହେ ନାଥ।

ସ୍ତୋତୁଂ ଦେଵ ନ ଵାଗସ୍ତି ମହିମ୍ନଃ ସଦୃଶୀ ତଵ ପ୍ରଭୋରଗ୍ରେ ଵିଧେଯାନାଂ ତୂଷ୍ଣୀଂଭାଵୋ ଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ

ତୁମେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ମହିମା ପାଇଁ ଯେପରିକି ଯୋଗ୍ୟ କଥା ନାହିଁ; ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଭକ୍ତମାନେ ନିରବ ରହିଲେ, ତାହା ଅପରାଧ ନୁହେଁ।