ଶିଵପୁରାଣମ୍

କଠ୍ଯୋଃ ପାଣ୍ଯୋର୍ଗୁଲ୍ଫଯୋଶ୍ଚ ଯଦ୍ଵା ପଞ୍ଚାଂଗଵର୍ତ୍ମନା ହଂସନ୍ଯାସମିମଂ କୃତ୍ଵା ନ୍ଯସେତ୍ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀଂ ତତଃ

କଟି, ହାତ ଓ ଗୁଡ଼ିଅଂଗୁଳିରେ, କିମ୍ବା ପଞ୍ଚ ଅଂଗ ପଦ୍ଧତିରେ, ଏହି ହଂସ ନ୍ୟାସ କରି, ପରେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ।

ଯଥା ପୂର୍ଵୋକ୍ତମାର୍ଗେଣ ଶିଵତ୍ଵଂ ଯେନ ଜାଯତେ ନାଶିଵଃ ଶିଵମଭ୍ଯସ୍ଯେନ୍ନାଶିଵଃ ଶିଵମର୍ଚଯେତ୍

ଯେଉଁ ପଦ୍ଧତିରେ ପୂର୍ବରୁ କହାଯାଇଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶିବତ୍ୱ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ଶିବ ନୁହେଁ ଯେଉଁଜଣେ, ସେ ଶିବର ଉପାସନା କିମ୍ବା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ନାଶିଵସ୍ତୁ ଶିଵଂ ଧ୍ଯାଯେନ୍ନାଶିଵମ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଚ୍ଛିଵମ୍ ତସ୍ମାଚ୍ଛୈଵୀଂ ତନୁଂ କୃତ୍ଵା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚ ପଶୁଭାଵନାମ୍

ଶିବ ନୁହେଁ ଯେଉଁଜଣେ, ସେ ଶିବର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଶିବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଶୈବ ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ପଶୁଭାବ ଛାଡ଼ିବା ଦରକାର।

ଶିଵୋ ଽହମିତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ଶୈଵଂ କର୍ମ ସମାଚରେତ୍ କର୍ମଯଜ୍ଞସ୍ତପୋଯଜ୍ଞୋ ଜପଯଜ୍ଞସ୍ତଦୁତ୍ତରଃ ଧ୍ଯାନଯଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞଃ ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ

‘ମୁଁ ଶିବ’ ଭାବରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ଶିବଙ୍କ ସମ୍ପର୍କିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। କାର୍ଯ୍ୟର ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟାର ଯଜ୍ଞ, ଜପର ଯଜ୍ଞ, ତାପରେ ଧ୍ୟାନର ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଯଜ୍ଞ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

କର୍ମଯଜ୍ଞରତାଃ କେଚିତ୍ତପୋଯଜ୍ଞରତାଃ ପରେ ଜପଯଜ୍ଞରତାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଧ୍ଯାନଯଜ୍ଞରତାସ୍ତଥା

କିଛି ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟର ଯଜ୍ଞରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତପସ୍ୟାର ଯଜ୍ଞରେ, ଆଉ କିଛି ଜପର ଯଜ୍ଞରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ଏହିପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଧ୍ୟାନର ଯଜ୍ଞରେ ଲଗିଥାନ୍ତି।

ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞରତାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଵିଶିଷ୍ଟାଶ୍ଚୋତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ କ୍ରମଯଜ୍ଞୋ ଦ୍ଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତଃ କାମାକାମଵିଭେଦତଃ

ଅନ୍ୟମାନେ ଜ୍ଞାନର ଯଜ୍ଞରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। କ୍ରମର ଯଜ୍ଞ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଇଚ୍ଛା ଓ ନିର୍ଇଚ୍ଛା ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ।

କାମାନ୍କାମୀ ତତୋ ଭୁକ୍ତ୍ଵା କାମାସକ୍ତଃ ପୁନର୍ଭଵେତ୍ ଅକାମେ ରୁଦ୍ରଭଵନେ ଭୋଗାନ୍ଭୁକ୍ତ୍ଵା ତତଶ୍ଚ୍ଯୁତଃ

ଯିଏ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁନଃ ଇଚ୍ଛାରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ। ଯିଏ ନିର୍ଇଚ୍ଛା, ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହରେ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଇଥାଏ।

ତପୋଯଜ୍ଞରତୋ ଭୂତ୍ଵା ଜାଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ତପସ୍ଵୀ ଚ ପୁନସ୍ତସ୍ମିନ୍ଭୋଗାନ୍ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ତତଶ୍ଚ୍ଯୁତଃ

ତପସ୍ୟା ଯଜ୍ଞରେ ଲଗି ରହିଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତପସ୍ୱୀ ପୁନି ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ହୁଏ।

ଜପଧ୍ଯାନରତୋ ଭୂତ୍ଵା ଜାଯତେ ଭୁଵି ମାନଵଃ ଜପଧ୍ଯାନରତୋ ମର୍ତ୍ଯସ୍ତଦ୍ଵୈଶିଷ୍ଟ୍ଯଵଶାଦିହ

ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗି ରହିଲେ, ଏ ଭୂମିରେ ମଣିଷ ଭାବେ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ଏଠାରେ—

ଜ୍ଞାନଂ ଲବ୍ଧ୍ଵାଚିରାଦେଵ ଶିଵସାଯୁଜ୍ଯମାପ୍ନୁଯାତ୍ ତସ୍ମାନ୍ମୁକ୍ତୋ ଶିଵାଜ୍ଞପ୍ତଃ କର୍ମଯଜ୍ଞୋ ଽପି ଦେହିନାମ୍

ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରାଯାଏ, ସେଠି ଲୋକେ ଶୀଘ୍ର ଶିବଙ୍କ ସହ ଏକତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି, ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିବା ଲୋକମାନେ କର୍ମ ଯଜ୍ଞ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକୃତିକର।

ଅକାମଃ କାମସଂଯୁକ୍ତୋ ବନ୍ଧାଯୈଵ ଭଵିଷ୍ଯତି ତସ୍ମାତ୍ପଞ୍ଚସୁ ଯଜ୍ଞେଷୁ ଧ୍ଯାନଜ୍ଞାନପରୋ ଭଵେତ୍

ଯଦି ଇଚ୍ଛା ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ଏହା ମୁକ୍ତିକୁ ଦେଇଥାଏ; ଯଦି ଇଚ୍ଛା ସହ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ବନ୍ଧନକୁ ନେଇଯାଏ। ତେଣୁ ପଞ୍ଚଟି ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଲଗ୍ନ ହେବା ଉଚିତ।

ଧ୍ଯାନଂ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ଯସ୍ଯାସ୍ତି ତୀର୍ଣସ୍ତେନ ଭଵାର୍ଣଵଃ ହିଂସାଦିଦୋଷନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଶୁଦ୍ଧଶ୍ଚିତ୍ତସାଧନଃ

ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେ ଜନମ ମୃତ୍ୟୁର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରନ୍ତି; ସେମାନେ ହିଂସା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତରେ ସାଧନା କରନ୍ତି।

ଧ୍ଯାନଯଜ୍ଞଃ ପରସ୍ତସ୍ମାଦପଵର୍ଗଫଲପ୍ରଦଃ ବହିଃ କର୍ମକରା ଯଦ୍ଵନ୍ନାତୀଵ ଫଲଭାଗିନଃ

ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏହିଁ ମୁକ୍ତିର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଯେପରି ଦେହରେ କର୍ମ କରୁଥିବାମାନେ ସୀମିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନରେନ୍ଦ୍ରଭଵନେ ତଦ୍ଵଦତ୍ରାପି କର୍ମିଣଃ ଧ୍ଯାନିନାଂ ହି ଵପୁଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଭଵେତ୍ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମୈଶ୍ଵରମ୍

ଯେପରି ରାଜାଙ୍କ ମହଳରେ, ସେପରି କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ; ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ଦେହ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ।

ଯଥେହ କର୍ମଣାଂ ସ୍ଥୂଲଂ ମୃତ୍କାଷ୍ଠାଦ୍ଯୈଃ ପ୍ରକଲ୍ପିତମ୍ ଧ୍ଯାନଯଜ୍ଞରତାସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଦେଵାନ୍ପାଷାଣମୃଣ୍ମଯାନ୍

ଏଠି, କର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି ମାଟି, କାଠି ଇତ୍ୟାଦିରେ ତିଆରି ହୁଏ; ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞରେ ଲଗ୍ନ ଥିବାମାନେ ପାଷାଣ କିମ୍ବା ମାଟିର ଦେବତାମାନେଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ହୁଅନ୍ତି।

ନାତ୍ଯଂତଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯଂତେ ଶିଵଯାଥାତ୍ମ୍ଯଵେଦନାତ୍ ଆତ୍ମସ୍ଥଂ ଯଃ ଶିଵଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ବହିରଭ୍ଯର୍ଚଯେନ୍ନରଃ

ଯେମାନେ ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ; ଯେଉଁ ମଣିଷ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ବାହ୍ୟରେ ପୂଜା କରେ।

ହସ୍ତସ୍ଥଂ ଫଲମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଲିହେତ୍କୂର୍ପରମାତ୍ମନଃ ଜ୍ଞାନାଦ୍ଧ୍ଯାନଂ ଭଵେଦ୍ଧ୍ଯାନାଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଭୂଯଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ

ହାତରେ ଥିବା ଫଳକୁ ଛାଡ଼ି ନିଜ କୋହୁଣା ଚାଟିବା ଭଳି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନରୁ ଧ୍ୟାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଧ୍ୟାନରୁ ପୁଣି ଜ୍ଞାନ ଆସେ।

ତଦୁଭାଭ୍ଯାଂ ଭଵେନ୍ମୁକ୍ତିସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଧ୍ଯାନରତୋ ଭଵେତ୍ ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ତେ ତଥା ମୂର୍ଧ୍ନି ଲଲାଟେ ଭ୍ରୂଯୁଗାନ୍ତରେ

ଏହି ଦୁଇଁଥିରେ ଏକତ୍ର ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ ହେବା ଉଚିତ—ବାରଟି ଆଙ୍ଗୁଠିର ମାପରେ, ମୁଣ୍ଡର ଶିରୋଭାଗରେ, କିମ୍ବା ଲଳାଟରେ, କିମ୍ବା ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ।

ନାସାଗ୍ରେ ଵା ତଥାସ୍ଯେ ଵା କନ୍ଧରେ ହୃଦଯେ ତଥା ନାଭୌ ଵା ଶାଶ୍ଵତସ୍ଥାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଵିଦ୍ଧେନ ଚେତସା

କିମ୍ବା ନାକର ଟିପରେ, ମୁଁହରେ, ଗଳାରେ, ହୃଦୟରେ, କିମ୍ବା ନାଭିରେ—ଏହି ସନାତନ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରିତ ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

ବହିର୍ଯାଗୋପଚାରେଣ ଦେଵଂ ଦେଵୀଂ ଚ ପୂଜଯେତ୍ ଅଥଵା ପୂଜଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଲିଂଗେ ଵା କୃତକେପି ଵା

ବାହ୍ୟ ଉପଚାରରେ ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ସଦା, ଲିଙ୍ଗରେ କିମ୍ବା ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଆକୃତିରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିପାରିବେ।

ଵହ୍ନୌ ଵା ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ଵାଥ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିତ୍ତାନୁସାରତଃ ଅଥଵାଂତର୍ବହିଶ୍ଚୈଵ ପୂଜଯେତ୍ପରମେଶ୍ଵରମ୍ ଅଂତର୍ଯାଗରତଃ ପୂଜାଂ ବହିଃ କୁର୍ଵୀତ ଵା ନ ଵା

ଅଗ୍ନିରେ କିମ୍ବା ବେଦିରେ, ଭକ୍ତି ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ; କିମ୍ବା ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଉଭୟରେ ମଧ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଭିତରେ ଯାଗରେ ଲଗ୍ନ ଅଛନ୍ତି, ବାହ୍ୟ ପୂଜା କରିବେ କି ନାହିଁ, ଏହା ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା।

ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଂ ପୂଜାଵିଧାନସ୍ଯ ପ୍ରଵଦାମି ସମାସତଃ ଶିଵଶାସ୍ତ୍ରେ ଶିଵେନୈଵ ଶିଵାଯୈ କଥିତସ୍ଯ ତୁ

ମୁଁ ଏବେ ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଥିବା ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

ଅଂଗମଭ୍ଯଂତରଂ ଯାଗମଗ୍ନିକାର୍ଯାଵସାନକମ୍ ଵିଧାଯ ଵା ନ ଵା ପଶ୍ଚାଦ୍ବହିର୍ଯାଗଂ ସମାଚରେତ୍

ଆଞ୍ଗିକ ଓ ଭିତର ଯାଗ, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା ଯାଉଛି; ତା'ପରେ ବାହ୍ୟ ଯାଗ କରିବା ଉଚିତ।

ତତ୍ର ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ମନସା କଲ୍ପଯିତ୍ଵା ଵିଶୋଧ୍ଯ ଚ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଵିନାଯକଂ ଦେଵଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଵିଧାନତଃ

ସେଠାରେ ମନରେ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଚିନ୍ତା କରି ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ପରେ, ଦେବ ଭିନାୟକଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ଦକ୍ଷିଣେ ଚୋତ୍ତରେ ଚୈଵ ନଂଦୀଶଂ ସୁଯଶଂ ତଥା ଆରାଧ୍ଯ ମନସା ସମ୍ଯଗାସନଂ କଲ୍ପଯେଦ୍ବୁଧଃ

ଡାହାଣ ଓ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ନନ୍ଦୀ ଓ ସୁୟଶଙ୍କୁ ମନରେ ଭଲଭାବେ ପୂଜି, ପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଆସନ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।

ଆରାଧନାଦିକୈର୍ଯୁକ୍ତସ୍ସିଂହଯୋଗାସନାଦିକମ୍ ପଦ୍ମାସନଂ ଵା ଵିମଲଂ ତତ୍ତ୍ଵତ୍ରଯସମନ୍ଵିତମ୍

ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯୋଗ ଥିବା, ସିଂହାସନ କିମ୍ବା ଏହା ସଦୃଶ, କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ପଦ୍ମାସନରେ, ତତ୍ତ୍ୱ ତିନିଟି ସହିତ।

ତସ୍ଯୋପରି ଶିଵଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ସାଂବଂ ସର୍ଵମନୋହରମ୍ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂପନ୍ନଂ ସର୍ଵାଵଯଵଶୋଭନମ୍

ସେ ଆସନ ଉପରେ ଶିବଙ୍କୁ ସାମ୍ବ ସହିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଓ ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଥିବା ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

ସର୍ଵାତିଶଯସଂଯୁକ୍ତଂ ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତମ୍ ରକ୍ତାସ୍ଯପାଣିଚରଣଂ କୁଂଦଚଂଦ୍ରସ୍ମିତାନନମ୍

ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଲାଲ ମୁହଁ, ହାତ ଓ ପାଦ, ଓ କୁନ୍ଦ ଓ ଚାନ୍ଦ୍ର ଭଳି ହସୁଥିବା ମୁହଁ ଥିବା।

ଶୁଦ୍ଧସ୍ଫଟିକସଂକାଶଂ ଫୁଲ୍ଲପଦ୍ମତ୍ରିଲୋଚନମ୍ ଚତୁର୍ଭୁଜମୁଦାରାଙ୍ଗଂ ଚାରୁଚଂଦ୍ରକଲାଧରମ୍

ଶୁଧ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ଭଳି ଦେହ, ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି ତିନିଟି ଆଖି, ଚାରିଟି ହାତ, ଉଦାର ଅଙ୍ଗ, ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରକଳା ଭଳି ଶୋଭା ପାଉଥିବା।